Antalya’da gece boyunca kullanılan yapay ışıklar yalnızca gökyüzünü aydınlatmıyor. Deniz kaplumbağalarından böceklere, kuşlardan kıyı ekosistemlerine kadar doğal yaşam üzerinde baskı oluşturabiliyor.
Antalya‘da kentleşmenin ve turizm faaliyetlerinin yoğun olduğu bölgelerde geceleri sokak lambaları, oteller, işletmeler, yollar, reklam panoları, spor alanları ve konutlardan yayılan çok sayıda yapay ışık kaynağı bulunuyor.
Aydınlatma kent güvenliği ve gece yaşamının önemli bir parçası. Ancak ihtiyaçtan fazla, yanlış yöne yönlendirilmiş veya doğal alanlara taşan ışık “ışık kirliliği” olarak tanımlanan çevresel sorunun parçalarından biri haline gelebiliyor.
Antalya açısından konu özellikle önemli. Çünkü yoğun biçimde kullanılan kıyı şeridi aynı zamanda deniz kaplumbağalarının yuvalama kumsallarını, sulak alanları, ormanları ve farklı türlerin yaşam alanlarını barındırıyor.
Işık kirliliği yalnızca yıldızların görünmemesi değil
Işık kirliliği çoğunlukla gece gökyüzünde yıldızların daha az görülmesiyle ilişkilendiriliyor. Ekolojik açıdan ise sorun bundan daha geniş.
Canlılar milyonlarca yıl boyunca gündüz ve gece döngüsüne uyum sağlayarak gelişti. Gece karanlığının yapay ışıkla değiştirilmesi hayvanların hareket, beslenme, yön bulma, üreme ve avcıdan kaçınma davranışlarını etkileyebiliyor.
Nature Ecology & Evolution dergisinde yayımlanan geniş kapsamlı bir meta-analiz, gece yapay ışığının canlıların hormon düzeylerinden günlük aktivite zamanlarına ve yaşam döngüsü özelliklerine kadar farklı biyolojik süreçlerde güçlü değişimlerle ilişkili olduğunu ortaya koydu.
Bu nedenle ışık kirliliği yalnızca astronomiyi ilgilendiren bir sorun değil, biyolojik çeşitlilik açısından da değerlendirilmesi gereken bir çevresel baskı.
Antalya’da en görünür risklerden biri caretta carettalar
Antalya kıyılarında ışık kirliliğinin en görünür etkilerinden biri deniz kaplumbağaları açısından ortaya çıkıyor.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının kayıtlarına göre Türkiye’de yirmi bir deniz kaplumbağası yuvalama kumsalı koruma altında. Antalya’daki Belek ve Patara da Bakanlığın sorumluluğundaki önemli üreme kumsalları arasında bulunuyor.
Kentte bunların dışında Çıralı başta olmak üzere farklı kıyılarda da koruma ve izleme çalışmaları yürütülüyor.
2026 yılı yuvalama döneminde yalnızca Çıralı sahilinde Temmuz ayı itibarıyla yüz sekiz caretta caretta yuvası tespit edildi. Antalya Valiliği tarafından yürütülen çalışmalar kapsamında yavruların güvenli biçimde denize ulaşmasına yönelik koruma ve farkındalık faaliyetleri gerçekleştirildi.
Yavru kaplumbağalar neden ışıklardan etkileniyor?
Deniz kaplumbağası yavruları çoğunlukla gece yuvalarından çıkarak denize yöneliyor.
Doğal koşullarda deniz ufku, kara tarafına göre daha aydınlık bir görüntü oluşturuyor ve yavrular bu doğal ışık ipuçlarından yararlanıyor. Kumsalın arkasındaki otel, yol, konut veya işletmelerden gelen güçlü yapay ışıklar ise bu doğal yönlendirmeyle rekabet edebiliyor.
Yapay ışığa yönelen yavru denizden uzaklaşabilir, gereksiz enerji harcayabilir veya araçlar ve diğer tehlikelerle karşılaşabilir.
Bu nedenle deniz kaplumbağalarının yuvalama sahillerinde yalnızca kumun veya yuvaların fiziksel olarak korunması yeterli değil. Kumsalın gece koşullarının da mümkün olduğunca doğal kalması gerekiyor.
Patara ve Belek için konu neden önemli?
Antalya’nın iki önemli korunan kıyısı olan Patara ve Belek, deniz kaplumbağalarının üreme alanları arasında.
Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin önemli doğal değerlerinden biri deniz kaplumbağalarının yuvalama kumsalı olması.
Belek Özel Çevre Koruma Bölgesi ise yaklaşık yirmi dokuz kilometrelik kıyı kumulları boyunca uzanan, kumulların yanı sıra maki, orman ve sulak alan habitatlarını barındıran biyolojik çeşitlilik açısından zengin bir sistem. Tarım ve Orman Bakanlığının 2026 tarihli çevresel değerlendirme belgesinde Acısu Deresi ağzı ile Sarısu Deresi arasındaki sahil şeridinin deniz kaplumbağaları açısından kritik üreme alanı olduğu belirtiliyor.
Dolayısıyla Antalya’daki kıyı aydınlatmalarının değerlendirilmesinde yalnızca insanların kullandığı plaj alanlarının değil, geceleri aynı kıyıyı kullanan diğer canlıların ihtiyaçlarının da hesaba katılması gerekiyor.
Böcekler gece ışığının çevresinde neden toplanıyor?
Sokak lambalarının çevresinde dönen böcekler ışık kirliliğinin günlük hayatta en kolay gözlemlenen sonuçlarından biri.
2024 yılında Nature Communications’ta yayımlanan küresel bir meta-analiz, böcek topluluklarının ortalama gece aktivitesinin gündüze kıyasla daha yüksek olduğunu ortaya koydu. Bu durum gece ortamındaki değişikliklerin çok sayıda böcek türü açısından önemini artırıyor.
Eylül 2026’da Communications Biology’de yayımlanan yeni bir araştırma ise yapay yol aydınlatmalarının gece uçan böcekleri çektiğini ve bu etkinin gecenin saatlerine göre değiştiğini gösterdi.
Araştırmada ışığın özellikleri değiştirilmiş ve koruyucu biçimde yönlendirilmiş LED armatürlerin böcek çekimini azaltabildiği de tespit edildi.
Bu sonuç, çözümün her yerde ışıkları tamamen kapatmak olmadığını; ışığın miktarı, rengi, yönü ve kullanım saatinin de önemli olduğunu gösteriyor.
Böceklerin etkilenmesi diğer türlere de yansıyabilir
Böceklerin ışık çevresinde yoğunlaşması yalnızca böcek popülasyonlarıyla sınırlı bir sorun değil.
Böcekler bitkilerin tozlaşmasında görev alıyor ve kuşlar, yarasalar, sürüngenler ile başka birçok canlı için besin oluşturuyor.
Yapay ışığın böceklerin normal hareketlerini değiştirmesi, beslenme ve üreme davranışlarını bozması veya belirli noktalarda yoğunlaştırması besin ağının diğer parçalarını da etkileyebilir.
Gece aktif böceklerin çiçeklerle kurduğu ilişki de değişebiliyor. Bilimsel araştırmalar yapay gece ışığının gece aktif güvelerin çiçekleri algılama biçimini ve tozlaşmayla ilişkili görsel süreçleri değiştirebildiğini gösteriyor.
Antalya’nın tarım alanlarıyla doğal habitatlarının birbirine yakın olduğu bölgelerde bu nedenle gece aydınlatmasının ekolojik etkisinin yalnızca kent merkezleri üzerinden düşünülmemesi gerekiyor.
Kuşların yön bulması da etkilenebiliyor
Yapay ışığın etkilediği canlı gruplarından biri de kuşlar.
Özellikle göç sırasında gece hareket eden kuşlar doğal ışık koşullarından yararlanıyor. Yoğun yapay ışık ve gökyüzü parlaması bazı türlerin yön bulmasını etkileyebiliyor.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı kapsamındaki Göçmen Türler Sözleşmesi, yapay ışığın göçmen hayvanların hareketlerini ve yaşam döngülerindeki kritik davranışları bozabildiğini belirtiyor. Sözleşme kapsamında 2024 yılında göçmen kara kuşları ve yarasalar için de ışık kirliliğinin azaltılmasına yönelik uluslararası rehberler kabul edildi.
Antalya’nın Akdeniz kıyısındaki konumu ve doğal alanları düşünüldüğünde göçmen türler açısından gece karanlığının korunması da biyolojik çeşitlilik politikalarının bir parçası olarak değerlendirilebilir.
Deniz de kıyıdaki ışıktan etkilenebilir
Kıyıdaki ışığın etkisi sahilde bitmiyor.
Bilimsel araştırmalar kentlerden ve kıyı yerleşimlerinden yayılan yapay ışığın deniz ortamına ulaşabildiğini ve bazı deniz canlılarının biyolojik olarak algılayabileceği seviyelerde deniz tabanına kadar taşınabildiğini gösteriyor.
Yapay ışığın balıklar, deniz kaplumbağaları, kuşlar, mercanlar ve omurgasız canlıların davranış ve biyolojik süreçlerini etkileyebildiğine ilişkin çalışmalar bulunuyor.
Bu konu Antalya açısından ayrıca önem taşıyor. Kentte 2026 yılında yürütülen denizel koruma çalışmalarında Kaş-Kekova Özel Çevre Koruma Bölgesi’ndeki deniz çayırlarının izlenmesi, korunması ve restorasyonu gibi çalışmalar da devam ediyor.
Kıyı ekosistemini koruma yaklaşımının su kirliliği ve fiziksel yapılaşmanın yanında gece ışığı gibi daha az görünür çevresel baskıları da içermesi gerekiyor.
Daha fazla ışık her zaman daha iyi aydınlatma anlamına gelmiyor
Işık kirliliğini azaltmak kentleri karanlıkta bırakmak anlamına gelmiyor.
Sorunun önemli bölümü ihtiyaç olmayan yere ulaşan ışıkla ilgili. Gökyüzüne, denize, ağaçlara veya doğal alanlara yönelen ışık hem enerji tüketimine neden oluyor hem de çevredeki canlıları etkileyebiliyor.
Aydınlatmanın yalnızca ihtiyaç duyulan yüzeye yönlendirilmesi, gereğinden yüksek ışık düzeylerinden kaçınılması, uygun renk sıcaklıklarının seçilmesi ve kullanımın az olduğu saatlerde ışığın azaltılması ekolojik baskıyı düşürebilecek yöntemler arasında.
Özellikle korunan alanlar, kıyılar, sulak alanlar, orman sınırları ve deniz kaplumbağası yuvalama kumsalları çevresinde aydınlatma tasarımının doğal yaşam dikkate alınarak yapılması daha fazla önem taşıyor.
Antalya’nın ışık haritası çıkarılabilir mi?
Antalya’daki ışık kirliliğinin doğal yaşam üzerindeki etkisini değerlendirebilmek için öncelikle sorunun nerelerde yoğunlaştığını bilmek gerekiyor.
Kent merkezi, turizm bölgeleri, kıyı tesisleri, karayolları ve hızla yapılaşan bölgelerdeki gece aydınlatmasının haritalandırılması; korunan alanlarla ve önemli canlı habitatlarıyla karşılaştırılması riskli noktaların belirlenmesini sağlayabilir.
Özellikle deniz kaplumbağası yuvalama kumsallarında ışığın kıyıya hangi kaynaklardan ulaştığı, yılın hangi döneminde arttığı ve hangi bölgelerde yavrular açısından yön kaybı riski oluşturduğu düzenli olarak izlenebilir.
Benzer çalışmalar sulak alanlar, orman sınırları ve önemli kuş alanları çevresinde de yapılabilir.
Karanlık da korunması gereken doğal bir değer
Kentlerde gece aydınlatması çoğu zaman yalnızca insan ihtiyaçları üzerinden planlanıyor. Oysa gecenin karanlığı da ekosistemin doğal koşullarından biri.
Antalya gibi hem büyük bir kent nüfusuna hem yoğun turizm hareketliliğine hem de hassas kıyı ve kara ekosistemlerine sahip bir bölgede bu denge daha belirgin hale geliyor.
Bilimsel araştırmalar ışık kirliliğinin davranış, üreme, yön bulma ve beslenme gibi temel biyolojik süreçleri etkileyebildiğini ortaya koyuyor. Antalya kıyılarında her yaz yuvalarından çıkarak denize ulaşmaya çalışan caretta caretta yavruları ise sorunun kentteki en görünür örneklerinden birini oluşturuyor.
Doğru yönlendirilmiş, gerektiği kadar kullanılan ve hassas doğal alanlarda canlıların yaşam döngüsünü dikkate alan aydınlatma politikaları, insanların gece kullanımını sürdürürken Antalya’nın karanlığa ihtiyaç duyan canlıları üzerindeki baskıyı azaltabilir.
