Antalya Haşimişcan Mahallesi’nin adı, 1940-1945 arasında Antalya Valiliği yapan Haşim İşcan’dan geliyor. Ayrıntılar bu haberde yer alıyor.
Antalya’nın Muratpaşa ilçesinde Kaleiçi’nin hemen güneydoğusunda bulunan Haşimişcan Mahallesi, kentin en eski yerleşim alanlarından biri. Bugün Atatürk Caddesi, Işıklar ve Karaalioğlu Parkı çevresiyle bütünleşen mahalle; geleneksel Antalya evlerinden Cumhuriyet döneminin apartmanlarına kadar farklı dönemlerin izlerini aynı kent dokusunda barındırıyor.
Paylaşılan görselde mahallenin, 1930’lu ve 1940’lı yıllarda Antalya Valisi ve Belediye Başkanı olarak görev yaptığı belirtilen Haşim İşcan’ın adını taşıdığı ifade ediliyor. Kaynaklar incelendiğinde mahallenin gerçekten Haşim İşcan’ın adını, Antalya’daki imar çalışmaları nedeniyle aldığı doğrulanıyor. Ancak görselde önemli iki tarihsel hata bulunuyor.
Haşim İşcan 1930’larda değil, 14 Nisan 1940 ile 8 Ağustos 1945 arasında Antalya Valisi olarak görev yaptı. Ayrıca Antalya Belediye Başkanı değildi. Antalya Büyükşehir Belediyesinin tarihçesinde aynı dönemde belediye başkanlığının başka isimler tarafından yürütüldüğü görülüyor. İşcan’ın belediye başkanlığı yaptığı şehir Antalya değil, İstanbul’du. İstanbul Büyükşehir Belediyesi kayıtlarına göre 10 Aralık 1963’ten 11 Mart 1968’e kadar İstanbul Belediye Başkanlığı yaptı.
Haşimişcan Mahallesi’nin adı nereden geliyor?
Mahallenin isim kökeni konusunda akademik kaynak oldukça açık.
Antalya’daki tescilli sivil mimarlık yapılarını inceleyen bilimsel çalışmada, Haşim İşcan Mahallesi’nin eski adının Gayur veya Rumlar Mahallesi olduğu belirtiliyor. Aynı araştırmada, İkinci Dünya Savaşı yıllarında Antalya Valisi olan Haşim İşcan’ın Antalya’da gerçekleştirdiği imar çalışmaları nedeniyle adının mahalleye verildiği açık biçimde aktarılıyor.
2021 yılında yayımlanan başka bir akademik çalışma da aynı bilgiyi doğruluyor ve mahallenin “adını II. Dünya Savaşı sırasında Antalya’da valilik yapan Haşim İşcan’dan aldığı” ifadesini kullanıyor.
Dolayısıyla bu mahalle, ismini doğal bir özellikten, eski bir meslekten veya tarihî yapıdan değil, Cumhuriyet döneminde Antalya’nın kentleşmesinde etkili olmuş bir yöneticiden alıyor.
Haşim İşcan Antalya Valisi olarak ne zaman görev yaptı?
Antalya Valiliğinin resmî geçmiş valiler listesine göre Haşim İşcan:
14 Nisan 1940 – 8 Ağustos 1945
tarihleri arasında Antalya Valisi olarak görev yaptı.
Bu tarihler İkinci Dünya Savaşı yıllarına denk geliyor.
Türkiye savaşa doğrudan katılmasa da ekonomik sıkıntıların, malzeme yetersizliğinin ve savaş koşullarının etkili olduğu bu dönemde Antalya’da önemli kent düzenleme çalışmalarının gerçekleştirildiği görülüyor.
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün yayımladığı kent tarihi çalışmasında da 1940-1945 döneminde, savaşın yarattığı güçlüklere rağmen Antalya’daki imar hareketlerinin devam ettiği belirtiliyor.
Görseldeki “1930’lu yıllarda Antalya Valisiydi” bilgisi doğru mu?
Hayır.
Haşim İşcan’ın Antalya Valiliği 1940 yılında başladı.
Antalya Valiliğinin resmî listesinde 1930’lu yıllarda görev yapan valiler arasında Zeynel Abidin Bey, Nazif Ergün, Saip Örge ve Fuat Baturay gibi isimler bulunuyor. Haşim İşcan ise listede 14 Nisan 1940 tarihinden itibaren yer alıyor.
Bu nedenle görseldeki:
“1930’lu ve 40’lı yıllarda Antalya Valisi”
ifadesinin doğrusu:
“1940-1945 yılları arasında Antalya Valisi”
olmalı.
Haşim İşcan Antalya Belediye Başkanı mıydı?
Görselde düzeltilmesi gereken en önemli noktalardan biri bu.
Haşim İşcan Antalya Belediye Başkanı değildi.
Antalya Büyükşehir Belediyesinin belediye tarihçesinde 1942’de Lütfü Gökçeoğlu’nun yeniden belediye başkanı seçildiği, 1943’ten sonra ise Dr. Burhanettin Onat’ın 1947’ye kadar belediye başkanlığı yaptığı belirtiliyor.
Haşim İşcan aynı yıllarda Antalya Valisiydi.
Dolayısıyla Antalya’daki imar faaliyetlerinde vali olarak etkili oldu ancak kendisini “Antalya Valisi ve Belediye Başkanı” şeklinde tanımlamak tarihsel olarak doğru değil.
Haşim İşcan hangi şehrin belediye başkanıydı?
Haşim İşcan’ın belediye başkanlığı yaptığı şehir İstanbul.
İstanbul Büyükşehir Belediyesinin resmî tarihçesine göre 17 Kasım 1963 yerel seçimleri sonucunda Haşim İşcan, İstanbul’da seçimle göreve gelen ilk belediye başkanı oldu.
Görev süresi:
10 Aralık 1963 – 11 Mart 1968
olarak kaydediliyor.
İstanbul’daki belediye başkanlığı dönemi, Antalya Valiliğinden yaklaşık yirmi yıl sonra gerçekleşti.
Bu nedenle Haşim İşcan’ın kariyerinde hem Antalya hem İstanbul önemli yer tutuyor ancak görevleri birbirinden ayrılmalı:
Antalya: Vali
İstanbul: Belediye Başkanı
Mahalle Haşim İşcan adını neden aldı?
Akademik çalışmalarda bunun gerekçesi doğrudan Antalya’da yaptığı imar çalışmaları olarak gösteriliyor.
İşcan’ın valilik yaptığı 1940-1945 dönemi, Antalya’nın modern kent görünümünün şekillenmeye başladığı önemli aşamalardan biri.
Bu yıllarda:
Atatürk Caddesi genişletildi,
Ali Çetinkaya Caddesi açıldı,
Karaalioğlu Parkı düzenlendi,
kentte yeni kamu yapıları oluşturuldu,
surların çevresindeki bazı alanlarda düzenlemeler gerçekleştirildi.
Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kent tarihi çalışmasında bu dönem, Antalya’nın fiziksel olarak batıda Bahçelievler’e, doğuda Meydankavağı’na ve güneyde bugünkü Haşimişcan çevresine doğru geliştiği dönemlerden biri olarak anlatılıyor.
Karaalioğlu Parkı’nı Haşim İşcan mı yaptırdı?
Evet.
Antalya Büyükşehir Belediyesinin resmî Kaleiçi tarihçesine göre bugünkü Karaalioğlu Parkı, 1940-1945 yılları arasında Antalya Valisi Haşim İşcan tarafından mimar Necmettin Ateş’e yaptırıldı.
Parkın ilk adı İnönü Parkı idi.
Yaklaşık 140 bin metrekarelik alan üzerinde kurulan parkta denize doğru uzanan üç ana aks ve bu yolların sonunda seyir terasları oluşturuldu.
Karaalioğlu Parkı bugün Antalya’nın en önemli kamusal alanlarından biri olmayı sürdürüyor.
Dolayısıyla Haşim İşcan’ın adının kent hafızasında kalmasının en somut nedenlerinden biri, yaklaşık seksen yıl sonra bile kullanılan bu büyük kamusal alan.
Atatürk Caddesi de İşcan döneminde değişti
İşcan döneminin bir başka önemli çalışması bugünkü Atatürk Caddesi üzerinde gerçekleştirildi.
Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün yayımladığı kent tarihi çalışmasına göre eski adı Yenikapı Caddesi olan yol genişletildi. Surların kenarından akan su, yolun ortasında oluşturulan arka alındı ve caddeye palmiyeler dikildi. Kaynak, bu düzenlemeyle karakteristik bir Akdeniz caddesi oluşturulduğunu belirtiyor.
Bugün Işıklar ve Atatürk Caddesi çevresinin kent kimliğiyle özdeşleşmiş palmiye dizileri ve geniş cadde yapısının kökleri de bu dönemdeki düzenlemelere kadar uzanıyor.
Ali Çetinkaya Caddesi de o yıllarda açıldı
1940-1945 döneminde Antalya’nın doğuya doğru gelişmesinde Ali Çetinkaya Caddesi’nin açılması önemli rol oynadı.
Resmî kent tarihi kaynağına göre bu dönemde Ali Çetinkaya Caddesi açılırken İnönü İlkokulu, Kız Enstitüsü, Doğumevi Hastanesi ve bugünkü Merkez Bankası çevresinde çeşitli kamu yapıları inşa edildi.
Böylece Antalya yalnızca Kaleiçi ve Kalekapısı çevresinde yoğunlaşan küçük kent görünümünden çıkmaya başladı.
Bugün kentin merkezinde kalan çok sayıda yol ve kamu alanının fiziksel temeli bu yıllarda şekillendi.
Savaş yıllarında Antalya nasıl değişti?
Haşim İşcan’ın valilik dönemi İkinci Dünya Savaşı’yla neredeyse tamamen çakışıyor.
Antalya’nın eski yaşamını anlatan kent belleği çalışmasındaki bir tanıklıkta, savaş dönemindeki kıtlık ve malzeme sıkıntılarına rağmen İşcan’ın Antalya’da imar hareketlerini başlattığı aktarılıyor.
Aynı anlatıya göre Antalya’yı Güzelleştirme Derneği oluşturuldu, Karaalioğlu Parkı yaptırıldı, Atatürk Caddesi genişletildi ve cadde ile parkın çevresinde yeni düzenlemeler gerçekleştirildi.
Bu nedenle mahalleye Haşim İşcan adının verilmesi, yalnızca bürokratik bir görev hatırasından ziyade Antalya’nın modernleşme dönemine ilişkin kent belleğinin bir sonucu olarak değerlendiriliyor.
Mahallenin eski adı neydi?
Haşimişcan’ın tarihi Haşim İşcan’ın valilik döneminden çok daha eski.
Akademik araştırmada mahallenin eski adının Gayur veya Rumlar Mahallesi olduğu belirtiliyor. Bölge, Kaleiçi’nin surları dışında gelişen ilk yerleşim alanlarından biri olarak tanımlanıyor.
1960 ve 1970’li yıllardaki Antalya yaşamını inceleyen başka bir akademik çalışmada yer verilen sözlü tarih anlatısında ise bugünkü Haşimişcan çevresi için farklı dönemlerde:
Yenikapı,
Pavyura,
Fasulye Mahallesi,
Rabetiye
ve Rum Mahallesi
gibi isimlerin kullanıldığı aktarılıyor.
Bu isimlerin tamamını aynı dönem ve aynı idari sınırlarla eşitlemek doğru olmayabilir. Ancak anlatılar, bugünkü Haşimişcan’ın tarih boyunca farklı adlar ve toplumsal yapılarla anılan oldukça eski bir kent bölgesi olduğunu gösteriyor.
Yenikapı adı nereden geliyor?
Bugünkü Haşimişcan çevresinin tarihsel isimlerinden en bilineni Yenikapı.
Bölge Kaleiçi’nin güneydoğusunda bulunuyor. Kent büyüyüp sur dışına taşmaya başladıkça bu çevredeki kapı ve yol sistemi yeni yerleşimin oluşmasında etkili oldu.
Sözlü tarih araştırmasındaki bir Antalya tanığı, surlarda açılan yeni kapının çevresinde gelişen alanın Yenikapı olarak anıldığını aktarıyor.
Bu nedenle Haşimişcan’ın hikâyesi yalnızca Cumhuriyet dönemindeki isim değişikliğinden ibaret değil; mahalle, Antalya’nın Kaleiçi surlarının dışına doğru genişlemesinin erken örneklerinden biri.
Rumlar Mahallesi neden deniliyordu?
Akademik çalışmada bölgenin eski isimlerinden biri doğrudan Rumlar Mahallesi olarak veriliyor.
Bu adlandırma, Osmanlı ve erken 20’nci yüzyıl Antalya’sının çok kültürlü toplumsal yapısıyla bağlantılı.
Antalya’da Müslümanların yanında Rum Ortodoks toplulukları da yaşıyor ve özellikle Yenikapı çevresinde önemli bir Rum nüfusu bulunuyordu.
1923 Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesinin ardından Antalya’daki Rumların büyük bölümü kentten ayrıldı. Akademik kaynak, 1924 yılında bölgeye Yunanistan’dan gelen Karaferya Romanlarının yerleştirildiğini belirtiyor.
Bu değişim, mahallenin toplumsal yapısında Cumhuriyet’in ilk yıllarında önemli bir dönüşüm yaşandığını gösteriyor.
Haşimişcan Antalya’nın en eski yerleşimlerinden biri mi?
Evet.
2012 yılında yayımlanan akademik araştırmada Haşim İşcan Mahallesi, Antalya’nın Kaleiçi’ni çevreleyen surların dışında gelişen ilk alanlardan biri olarak tanımlanıyor.
2021 tarihli başka bir araştırma da mahalleyi Kaleiçi’nden sonraki ilk yerleşim alanlarından biri olarak değerlendiriyor.
Bu nedenle bugünkü apartman ve ticaret dokusuna bakarak mahallenin tarihini yalnızca 20’nci yüzyıla indirmek doğru değil.
Haşim İşcan adı Cumhuriyet döneminde verilmiş olsa da yerleşim alanının geçmişi bundan çok daha eski.
Haşim İşcan adı mahalleye ne zaman verildi?
Ulaşılabilen akademik kaynaklar neden verildiğini açıklıyor ancak isim değişikliğinin özgün belediye kararı, karar tarihi ve numarasını vermiyor.
Bununla birlikte ismin en geç 1950 yılı başlarında kullanılmakta olduğu doğrudan dönem kaynaklarıyla gösterilebiliyor.
1950 tarihli gazete arşivinde yayımlanan Antalya İl Daimi Komisyonu ilanında satılığa çıkarılan bir taşınmazın adresi açık biçimde “Haşim İşcan Mahallesi” olarak belirtiliyor.
Ayrıca 10 Şubat 1951’de CHP’nin Haşim İşcan Mahallesi Ocağı kongresinin yapıldığı dönem gazetelerine dayanan akademik çalışmada kayıtlı.
Bu bilgiler önemli bir zaman aralığı ortaya koyuyor:
Haşim İşcan’ın Antalya Valiliği 1945’te sona erdi.
“Haşim İşcan Mahallesi” adı ise 1950’de kesin olarak kullanılıyordu.
Dolayısıyla mahalleye ismin 1945 ile 1950 arasındaki dönemde verilmiş olması güçlü bir ihtimal. Ancak kesin yıl için özgün belediye veya idari karar belgesinin bulunması gerekiyor.
Mahalle adı Haşim İşcan hayattayken mi verildi?
Evet, mevcut kayıtlar bunu gösteriyor.
Mahallenin 1950’de Haşim İşcan adıyla anıldığı belgeli. İşcan ise İstanbul Belediye Başkanlığı görevini yürütürken 1968 yılında hayatını kaybetti.
Dolayısıyla Antalya’daki mahalle ismi ölümünden sonra yapılan bir anma adlandırması değil.
İsim, kendisi hayattayken ve Antalya Valiliği görevinin sona ermesinden birkaç yıl sonra kullanılmaya başlanmıştı.
Bu ayrıntı, Antalya’da yaptığı çalışmaların henüz kendi yaşamı sırasında kent adıyla ilişkilendirildiğini gösteriyor.
Haşimişcan mı, Haşim İşcan mı?
Burada kişi adıyla resmî mahalle adını birbirinden ayırmak gerekiyor.
Tarihî kişinin adı:
Haşim İşcan
Günümüzdeki resmî mahalle adı ise:
Haşimişcan Mahallesi
şeklinde bitişik yazılıyor.
Muratpaşa Kaymakamlığı ve Muratpaşa Belediyesinin güncel mahalle kayıtlarında resmî kullanım Haşimişcan Mahallesi.
Eski akademik kaynaklarda ve bazı kamu belgelerinde ise “Haşim İşcan Mahallesi” biçimine de rastlanıyor.
SEO açısından da kullanıcıların hem “Haşimişcan Mahallesi” hem de “Haşim İşcan Mahallesi” biçiminde arama yapabildiği göz önünde bulundurulabilir.
Haşimişcan Mahallesi’nde tarihî yapı var mı?
Mahalle, Antalya’nın önemli kentsel sit alanlarından birini içeriyor.
Akademik çalışmaya göre Antalya Koruma Kurulu, 14 Temmuz 1993 tarihli ve 1928 sayılı kararla Haşim İşcan Mahallesi’ni Kentsel Sit Alanı ilan etti.
Başlangıçta 29 tarihî yapı tescillenirken bu sayı daha sonra 39’a yükseldi.
Mahalledeki eski evlerde geleneksel Antalya konut mimarisinin özellikleri görülebiliyor:
iki katlı yapı düzeni,
cumbalar,
ahşap kaplamalar,
kırma veya beşik çatılar,
alaturka kiremitler,
geleneksel sofa düzenleri.
Bu yapılar Kaleiçi dışında gelişen eski Antalya konut dokusunun günümüze kalan örnekleri arasında.
Tarihî doku neden kayboldu?
Haşimişcan’ın merkezi konumu aynı zamanda yoğun yapılaşma baskısını beraberinde getirdi.
2012 tarihli akademik araştırmada, mahalledeki geleneksel yapıların zaman içerisinde çok katlı binalar arasında kaldığı ve tarihî Antalya evlerinin önemli bölümünün ortadan kalktığı belirtiliyor.
Araştırmaya göre özellikle Cumhuriyet Caddesi ve çevresindeki yoğun yapılaşma eski kent dokusunun bütünlüğünü etkiledi.
Bugün mahallede bir tarafta geleneksel iki katlı yapılar, diğer tarafta farklı dönemlerde yapılmış apartmanlar ve ticari binalar yan yana bulunuyor.
Bu nedenle Haşimişcan, Antalya’nın koruma ile kent merkezi baskısının aynı anda görülebildiği mahallelerden biri.
Karaalioğlu Parkı mahalleyle neden bu kadar ilişkili?
Karaalioğlu Parkı, Haşim İşcan’ın Antalya’daki en kalıcı eserlerinden biri olmasının yanında mahalleyle fiziksel olarak da yakın ilişki içerisinde.
Antalya Büyükşehir Belediyesinin güncel kayıtlarında Karaalioğlu Parkı çevresindeki bazı belediye birimleri Haşim İşcan Mahallesi adresiyle tanımlanıyor.
Bu nedenle Haşim İşcan’ın adını taşıyan mahalle ile onun valiliği sırasında yaptırılan park bugün hâlâ aynı kent bölgesinde yan yana bulunuyor.
Bu durum isim hikâyesini Antalya’daki diğer kişi adlarına dayalı mahallelerden ayıran dikkat çekici bir kent hafızası oluşturuyor.
Haşim İşcan İstanbul’da da iz bıraktı
Haşim İşcan’ın kariyeri Antalya ile sona ermedi.
İstanbul Büyükşehir Belediyesi kayıtlarına göre 1963 yerel seçimlerinin ardından İstanbul’un seçimle göreve gelen ilk belediye başkanı oldu. 10 Aralık 1963’ten 11 Mart 1968’e kadar görev yaptı.
İstanbul’daki görev döneminde çeşitli alt geçit ve yaya geçitleri tamamlandı; Galata Kulesi’nin restorasyonu ve turizme açılması da bu döneme rastladı.
Bu nedenle Türkiye kent tarihi açısından Haşim İşcan iki şehirle özellikle özdeşleşiyor:
Antalya’da vali ve imar faaliyetleriyle,
İstanbul’da ise seçilmiş belediye başkanı olarak.
Görseldeki bilgiler ne kadar doğru?
Paylaşılan görselin temel mesajı doğru ancak bazı önemli düzeltmeler gerekiyor.
“Mahalle Haşim İşcan’ın adını taşıyor” bilgisi doğru. Akademik araştırmalar, Haşim İşcan’ın Antalya’daki imar çalışmalarından dolayı adının mahalleye verildiğini açık biçimde kaydediyor.
“1940’lı yıllarda Antalya Valisiydi” bilgisi doğru. Resmî görev dönemi 14 Nisan 1940-8 Ağustos 1945.
“1930’lu yıllarda Antalya Valisiydi” bilgisi yanlış. Görevi 1940’ta başladı.
“Antalya Belediye Başkanıydı” bilgisi de yanlış. Antalya’nın o dönemdeki belediye başkanları farklı isimlerdi. Haşim İşcan daha sonra, 1963-1968 arasında İstanbul Belediye Başkanı oldu.
“Antalya’nın imar ve modernleşme çalışmalarında etkili oldu” bilgisi ise güçlü biçimde doğrulanıyor. Karaalioğlu Parkı, Atatürk Caddesi ve dönemin diğer kent düzenlemeleri bunun somut örnekleri.
Antalya Haşimişcan Mahallesi’nin adı nereden geliyor?
Mevcut akademik ve resmî kayıtlar bu soruya oldukça net yanıt veriyor:
Antalya Haşimişcan Mahallesi, adını 14 Nisan 1940 ile 8 Ağustos 1945 arasında Antalya Valiliği yapan Haşim İşcan’dan aldı. İşcan’ın ismi, İkinci Dünya Savaşı koşullarına rağmen kentte yürüttüğü imar ve düzenleme çalışmaları nedeniyle mahalleye verildi.
Haşim İşcan döneminde Karaalioğlu Parkı oluşturuldu, Atatürk Caddesi genişletildi, Ali Çetinkaya Caddesi açıldı ve Antalya’nın modern kent dokusunun gelişmesinde etkili olacak çeşitli yatırımlar gerçekleştirildi.
Mahallenin kendisi ise İşcan döneminden çok daha eski. Akademik kayıtlarda eski adı Gayur veya Rumlar Mahallesi olarak geçiyor; sözlü tarih anlatılarında Yenikapı, Pavyura, Fasulye ve Rabetiye gibi başka eski adlara da rastlanıyor.
Haşim İşcan adının mahalle için en geç 1950 yılında kullanılmaya başlandığı dönem ilanlarından doğrulanabiliyor. Buna karşılık ismin hangi gün ve hangi belediye ya da idari kararla değiştirildiğini gösteren özgün karar belgesine açık dijital arşivlerde ulaşılamıyor.
Paylaşılan görseldeki en önemli düzeltme ise şu:
Haşim İşcan Antalya Belediye Başkanı değildi. 1940-1945 arasında Antalya Valisiydi; yıllar sonra 1963-1968 arasında İstanbul Belediye Başkanı olarak görev yaptı.
Bugün resmî adıyla Haşimişcan Mahallesi, hem Kaleiçi dışındaki eski Antalya yerleşim dokusunu hem de Cumhuriyet döneminin kentsel modernleşme sürecini aynı isim altında taşıyan mahallelerden biri olarak varlığını sürdürüyor.
