Yolun Hafızası: Alevilik, Muharrem Ayı ve Abdal Musa Sultan

Bahar Özkan- Yasin Çoban- Alp Hasdemir

İnanç özgürlüğü, yalnızca ibadetlerin yerine getirilmesiyle sınırlı değil; toplulukların kendi inançlarını yaşayabilmesi, kültürel değerlerini koruyabilmesi ve bu birikimi gelecek kuşaklara aktarabilmesiyle de ilgili. Antalya’da Alevi yurttaşların anlatıları, yol öğretisinden cem erkânına, Muharrem Ayı’ndan Abdal Musa Sultan anmalarına uzanan bir hafızayı ortaya koyuyor.

Antalya Kent Haber’in belgesel çalışması “Yolun Hafızası”, Aleviliği dışarıdan yapılan tanımlarla değil, bu inancı yaşayan ve aktaran kişilerin deneyimleriyle ele alıyor. Görüşmelerde analık, babalık, rızalık, cem, lokma, matem ve dayanışma kavramları öne çıkarken, Alevi-Bektaşi kültürünün Antalya’daki tarihsel ve toplumsal karşılığı da anlatılıyor.

ALEVİLİKTE YOL, CEM VE RIZALIK

Alevilikte yol, yalnızca inançsal kuralları değil, gündelik yaşamı ve insanlar arasındaki ilişkileri de kapsayan bir öğreti olarak anlatılıyor. Cem ise ibadetin yanı sıra rızalık alınan, kırgınlıkların giderildiği ve topluluk içindeki sorumlulukların değerlendirildiği bir meydan olarak öne çıkıyor.

Antalya’da uzun yıllardır inanç hizmeti yürüttüğünü belirten Şehriban Acar Mutluer, yol bağlılığını “Önce yolumun anasıyım, sonra evlatlarımın anasıyım” sözleriyle anlatıyor. Antalya, Manavgat ve Kemer başta olmak üzere farklı yerlerde cem ve görgü hizmetlerinde bulunduğunu belirten anlatıcı, Alevilikte kadınların inanç aktarımındaki rolüne dikkat çekiyor.

Cem meydanında kadın ve erkek ayrımı yapılmadığını vurgulayan Mutluer, “Bizde erkek dişi yoktur. Bugün ceme geldiğimizde bu kapıdan girdiğimizde biz can oluruz” diyor.

Görüşmelerde görgü, ikrar, musahiplik ve düşkünlük kavramları da ele alınıyor. Özellikle görgü ceminin, kişinin ailesiyle, komşularıyla ve çevresiyle yaşadığı anlaşmazlıkları değerlendirdiği, yüzleşme ve barışma süreçlerine alan açtığı belirtiliyor.

MUHARREM AYI: KERBELA’NIN YAS VE ADALET HAFIZASI

Alevi inancında Muharrem Ayı, Kerbela’da Hz. Hüseyin ve beraberindekilerin öldürülmesi nedeniyle tutulan yas ve matem dönemi olarak yaşanıyor. Görüşmelerde bu dönemin yalnızca oruçla açıklanamayacağı, Kerbela’nın aynı zamanda haksızlığa karşı duruşun ve adalet arayışının hafızasında önemli bir yer tuttuğu anlatılıyor.

Mutluer, “Muharrem Ayı bizim en özelimizdir” sözleriyle bu dönemin Aleviler açısından anlamını ifade ediyor.

Hacı Bektaş Anadolu Kültür Vakfı Antalya Şubesi Sekreteri Zeynel Can da Muharrem Ayı’nın yalnızca bir oruç dönemi olmadığını, Alevilerin bu süreci “yas-ı matem” olarak yaşadığını belirtiyor.

Can, Kerbela’da Hz. Hüseyin ve beraberindekilerin öldürülmesinin Alevi toplumsal hafızasında önemli bir yere sahip olduğunu aktarırken, matem döneminin ardından hazırlanan aşurenin inancın devamlılığını ve paylaşımı simgelediğini anlatıyor.

Muharrem Ayı boyunca sürdürülen matem, lokma ve aşure geleneği, geçmişte yaşananların hatırlanmasının yanı sıra toplumsal dayanışmanın da bir parçası olarak öne çıkıyor.

ABDAL MUSA SULTAN’IN ELMALI’DA YAŞAYAN MİRASI

Antalya’nın Elmalı ilçesine bağlı Tekke Mahallesi, Alevi-Bektaşi inanç ve kültürünün önemli tarihsel merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Abdal Musa Sultan’ın adıyla anılan dergâh ve türbe, Türkiye’nin farklı kentlerinden gelen Alevi yurttaşların ziyaret ettiği ve anma etkinliklerinde buluştuğu bir alan olarak öne çıkıyor.

Belgeselde Abdal Musa Sultan’ın tarihsel kişiliği, Alevi-Bektaşi yolundaki yeri ve Elmalı’ya gelişine ilişkin sözlü anlatılar aktarılıyor. Geyikli Baba, Uçarsu ve Gaybi menkıbeleri, Abdal Musa Sultan çevresinde gelişen ve kuşaktan kuşağa aktarılan inanç hafızasının örnekleri arasında yer alıyor.

Elmalı’da düzenlenen Abdal Musa Sultan’ı Anma Etkinlikleri de bu mirasın günümüzdeki karşılıklarından biri. Dernek temsilcileri, anmaların uzun yıllardır sürdüğünü, Türkiye’nin farklı kentlerinden Alevi kurumlarının katılımıyla gerçekleştirildiğini anlatıyor.

Antalya Büyükşehir Belediyesi, Elmalı Belediyesi ve ilgili derneğin katkılarıyla sürdürülen etkinliklerde ziyaretler, deyişler, semahlar ve lokma paylaşımı bir araya geliyor. Tekke Köyü Abdal Musa Kültürünü Araştırma ve Yaşatma Derneği Başkanı Mehmet Özel, anmaların devamlılığı için yerel yönetimlerin desteğinin önemli olduğunu ifade ediyor.

İNANÇ VE KÜLTÜREL HAFIZA GELECEK KUŞAKLARA AKTARILIYOR

Görüşmelerde Alevi inanç ve kültürünün yaşatılmasında anaların, babaların, dedelerin, zakirlerin, ailelerin ve derneklerin üstlendiği sorumluluklar da anlatılıyor.

Zeynel Can, Alevi yurttaşların tarih boyunca baskı ve ayrımcılıkla karşılaştığını belirtirken, kendi deneyiminde Antalya’nın daha hoşgörülü bir kent olduğunu ifade ediyor.

Antalya’da cem meydanlarından Muharrem Ayı’na, Elmalı’daki Abdal Musa Sultan anmalarından aile içindeki sözlü aktarıma kadar uzanan bu hafıza, Aleviliğin yalnızca geçmişe ait bir kültürel miras olmadığını ortaya koyuyor.

“Yolun Hafızası” belgeseli, Alevi yurttaşların kendi inançlarını ve kültürlerini kendi sözleriyle anlattığı bir kayıt oluştururken, bu mirasın yaşatılması, kamusal alanda görünür olması ve gelecek kuşaklara aktarılması konularını da gündeme taşıyor.