Bir Arada Yaşarız Eğitim ve Toplumsal Araştırmalar Vakfı (BAYETAV) tarafından hazırlanan halk sağlığı raporunda, Türkiye’de milyonlarca çocuğun gelişim bozucu toksik maddelere maruz kaldığı açıklandı. Gıda Mühendisi Dr. Bülent Şık imzalı çalışmada, kurşunun IQ seviyesinde düşüşe ve öğrenme sorunlarına yol açtığı vurgulanarak çocuklara ücretsiz okul yemeği ve temiz içme suyu sağlanması talep edildi.
Bir Arada Yaşarız Eğitim ve Toplumsal Araştırmalar Vakfı (BAYETAV) Genel Sekreteri Dr. Bülent Şık tarafından hazırlanan “Kurşuna Karşı Bir Öğün: Çocukları Gelişim Bozucu Toksik Maddelerden Korumak ve Eğitim Adaletini Güçlendirmek” başlıklı rapor paylaşıldı.
Raporda, kurşunun çocuklarda bilişsel gelişime zarar veren en önemli toksik madde olduğu ve maruziyetin IQ kaybı, dikkat sorunları ile okul başarısında gerilemeye neden olduğu belirtildi. Türkiye’de kan kurşun seviyesi kritik eşiği aşan milyonlarca çocuk bulunduğu tahmin edilirken yoksulluğun toksik emilimi artırdığı ve bu durumun önlenmesi için acil kamusal müdahalenin zorunlu olduğu ifade edildi.
GÜVENLİ BİR MARUZİYET DÜZEYİ YOK
Dr. Bülent Şık tarafından, kurşunun çocukların beyin gelişimini, bilişsel becerilerini ve öğrenme kapasitesini olumsuz etkileyen bir nörotoksin olduğu belirtildi. Kurşunun zararsız olduğu bir dozun bulunmadığı vurgulanan raporda, maruziyet ne kadar azaltılırsa o kadar iyi sonuç alınacağı ifade edildi.
Şık tarafından hazırlanan raporda, çocukların toksik kimyasallara karşı yetişkinlerden çok daha hassas olduğu belirtilerek, çocuk metabolizmasının bu maddeleri bağırsaklardan daha fazla emdiği ve vücuttan daha uzun sürede attığı aktarıldı.
Şık’ın raporunda, kurşunun çocuk beyni üzerindeki etkilerine dair şu değerlendirmelerde bulunuldu:
“Çocuklarda kurşun vb. gelişim bozucu toksik kimyasallar, gelişmekte olan beynin daha düşük işlevlerle organize olmasına yol açar. Sonuç olarak, çocuklarda bilişsel işlevlerde bozulmalar gözlenir. Örneğin, IQ seviyesinde düşüş, dikkat süresinde kısalma, yürütücü işlevlerde bozulma, işlem hızında azalma, öğrenme ve bellek sorunları, dil gelişiminde yavaşlama ve okul başarısında düşme gibi. Bunlara ek olarak, dürtüsellik, hiperaktivite ve davranış düzenleme güçlükleri de gözlenebilir”
“BİLİŞSEL KAYIPLAR YOKSULLUĞU KUŞAKLAR BOYUNCA YENİDEN ÜRETİYOR”
Yoksulluk ve gıda güvencesizliğinin kurşun emilimini artırarak zararı derinleştirdiği bildirilen raporda, küçük çocuklarda yutulan kurşunun yüzde 40 ile 50’sinin emildiği, çocukta demir, kalsiyum ya da çinko eksikliği varsa bu oranın yüzde 100’e kadar çıkabildiği kaydedildi.
Raporda, çocuğun kanındaki kurşun düzeyinin çoğu zaman yaşanan mahallenin gelir düzeyinin bir göstergesi olduğu ifade edildi. Yoksul toplulukların kirli çevre, eski yapılar ve yetersiz altyapı nedeniyle daha yüksek risk altında olduğu belirtilen raporda, bilişsel kayıpların yoksulluğu kuşaklar boyunca yeniden ürettiği vurgulandı.
TÜKETİCİ ÜRÜNLERİNDEKİ TEHLİKE
Raporda, Türkiye’de tüketici ürünlerinde dikkat çekici düzeylerde kurşun bulunduğu belirtildi.
Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF) ve Pure Earth tarafından 2024 yılında yapılan piyasa kontrolünde elde edilen veriler şu şekilde aktarıldı:
“Metal gıda kaplarının yüzde 67’sinde,
Seramik gıda kaplarının yüzde 53’ünde,
Yüzey ve duvar boyalarının yüzde 70’inde,
Oyuncakların yüzde 29’unda,
Plastik gıda kaplarının yüzde 19’unda,
Kozmetik ürünlerin tamamında,
Baharatların yüzde 25’inde uluslararası referans düzeylerin üzerinde kurşun saptanmıştır”
“TÜRKİYE GENELİNDE MİLYONLARCA ÇOCUK RİSK ALTINDA”
Raporda, Türkiye’de kan kurşun seviyesi 5 µg/dL (100 mililitre kandaki mikrogram cinsinden kurşun miktarı) eşiğini aşan çocuk sayısının 650 bin ile 6 milyon 300 bin arasında tahmin edildiği bildirildi.
Raporda, uluslararası güncel referans değeri olan 3,5 µg/dL esas alındığında ise risk altındaki çocuk sayısının en az birkaç milyon olduğu ifade edildi. Türkiye’de düzenli bir izlem programı olmaması nedeniyle kesin sayının bilinmediği belirtilen raporda, ihtiyatlılık ilkesiyle acil tedbirler alınması gerektiği kaydedildi.
ÜCRETSİZ OKUL YEMEĞİ ÇAĞRISI
Şık tarafından, yetersiz beslenmenin biyolojik etkisini kırmak amacıyla ücretsiz okul yemeği ve temiz içme suyu sağlanmasının en kapsayıcı kamusal çözüm olduğu dile getirildi.
Raporda, düzenli ve nitelikli bir okul öğününün, yoksulluk nedeniyle yeterince beslenemeyen çocukların kurşuna maruziyetini azaltıcı etki göstereceği belirtildi. Şık tarafından, “Okul yemeği, çocukların gelişimini, öğrenme kapasitesini ve eğitimde kalıcılığını destekleyen temel bir kamusal hizmet, eğitim faaliyetlerinin ana zemini olarak düşünülmelidir” ifadeleri kullanıldı.
ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
Raporun sonuç bölümünde şu çözüm önerilerinde bulunuldu:
“Çocuklar için düzenli kan kurşun düzeyi izleme programı oluşturulmalı.
Yüksek riskli mahalleler, eski yapı stokları, sanayiye yakın yerleşimler, okullar, kreşler, yurtlar ve sağlık kurumlarında altyapı gözden geçirilmeli.
Konutlarda ve binalarda eski su tesisatları yenilenmeli.
Boyalarda kurşunlu bileşiklerin kullanılmasına son verilmeli.
Mutfak eşyaları, oyuncak, metal ve seramik kaplar, kozmetikler, baharatlar ve diğer tüketici ürünleri sıkı denetlenmeli.
Sağlık, çevre, eğitim ve yerel yönetimler arasında güçlü eşgüdüm kurulmalı.
Ücretsiz okul yemeği ve temiz içme suyu programı acilen hayata geçirilmeli”
Raporda, toksik kimyasal maruziyetinin önlenebilir bir sorun olduğu vurgulanarak; kirliliğin kaynakta kontrolü, denetim, beslenme desteği, eğitimde eşitliği güçlendiren sosyal politikalar ve güçlü bir kamusal iradenin gerekliliğine dikkat çekildi.
