46 ülkenin verilerini inceleyen kapsamlı bir uluslararası araştırma, heyelan ölümlerinin yalnızca doğa kaynaklı olmadığını, arazi kullanım değişiklikleri ve ekonomik eşitsizliklerle şekillendiğini ortaya koyuyor. Ormansızlaşma, altyapı projeleri ve plansız yerleşimler, birçok durumda yağış ve topografyadan daha güçlü bir risk faktörü haline geliyor. İklim değişikliğiyle birlikte artan aşırı yağışlar ise bu kırılganlığı daha da derinleştiriyor. Türkiye’de ise dağlık alanlardaki insan kaynaklı arazi değişimi, benzer gelir grubundaki ülkelerin çok üzerinde seyrediyor. Bu tablo, ülkeyi Avrupa’da heyelan kaynaklı ölümlerde ilk sıraya taşıyor.

İklim Masası-Dr. Bikem Ekberzade

Dağlık bölgelerde meydana gelen heyelanlar çoğu zaman şiddetli yağışlar, dik
yamaçlar ve zayıf jeolojik yapı gibi doğal süreçlerin bir sonucu olarak
değerlendirilir. Ancak Science Advances dergisinde yayımlanan yeni bir
araştırma, bu yaygın algıyı önemli ölçüde değiştirecek nitelikte: Ölümcül
heyelanların büyük bölümü, insan tarafından dönüştürülmüş çevrelerde meydana
geliyor.

46 ülkede yaklaşık 60 yıllık arazi kullanımını ve 45 yıllık nüfus verilerinin analiz
edildiği çalışmaya göre; ormansızlaşma, tarımsal genişleme ve altyapı inşaatı
gibi insan kaynaklı değişimlerin heyelan kaynaklı ölümler üzerindeki etkisi,
topografya ve yağış gibi fiziksel faktörlerden daha güçlü olabiliyor. Üstelik bu etki,
küresel olarak eşit dağılmıyor: Dağlık alanlara yönelik insan müdahalesi, düşük
ve alt-orta gelirli ülkelerde yüzde 50’ye kadar çıkarken, yüksek gelirli ülkelerde
yaklaşık yüzde 7 seviyesinde. Bu fark, heyelanların ne denli ölümcül olduğu
üzerinde kritik bir rol oynuyor. Türkiye ise insan kaynaklı arazi örtüsü
değişiminde, üst-orta gelirli ülkeler ortalamasının belirgin şekilde üzerinde yer alıyor. Aynı zaman Avrupa’da heyelan kaynaklı ölümlerin en fazla görüldüğü ülke
konumunda.

Ekonomik kısıtlar ve hızlı nüfus artışı nedeniyle birçok düşük gelirli ülkede
insanlar, kırılgan dağlık alanlarda yaşamak ve bu alanları dönüştürmek zorunda
kalıyor. Tarım alanı açma, yol yapımı veya plansız yerleşimler gibi faaliyetler,
yamaçların doğal dengesini bozarak heyelan riskini artırıyor. Buna karşılık,
İsviçre veya Japonya gibi ülkelerde benzer topografik ve iklimsel koşullara
rağmen can kayıplarının daha düşük olması, arazi kullanımının dikkatli
planlanmasının ve risk azaltma stratejilerinin etkisini ortaya koyuyor.

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ RİSKİ BÜYÜTÜYOR

Türkiye’de dağlık alanlara insan müdahalesi, ortalamanın çok üzerinde
Yüksek Anadolu Platosu üzerinde yer alan Türkiye, ölümle sonuçlanan heyelanlar söz konusu olduğunda Avrupa’da birinci sırada yer alıyor. Çalışmaya göre Türkiye’de dağlık alanlardaki toplam insan kaynaklı arazi kullanımı ve arazi örtüsü değişimi %32 düzeyinde. Bu oran, Türkiye’nin yer aldığı üst-orta gelirli ülkeler grubunun ortalaması %13’ün belirgin biçimde üzerinde. Başka bir deyişle, Türkiye’nin dağlık peyzajı yalnızca doğal süreçlerle değil, uzun dönemli insan müdahaleleriyle de güçlü biçimde yeniden şekillenmiş durumda.
Türkiye, Avrupa’da en çok ölümcül heyelan yaşanan ülkeÜlkede yaşanan heyelan ölümlerinin ağırlığı da dikkat çekiyor. Bu araştırmanın da yazarları arasında bulunan Prof. Dr. Tolga Görüm ve Dr. Seçkin Fidan’ın 2020 yılında geliştirdikleri ve Türkiye’deki ölümle sonuçlanan heyelan verilerinin toplandığı HYPERLINK “https://link.springer.com/article/10.1007/s10346-020-01580-7″FATALDOT veri tabanına göre, ülkede 1929–2019 arasında 389 ölümcül heyelan olayı meydana geldi ve 1,343 kişi yaşamını yitirdi. Ayrıca 1995–2014 döneminde Avrupa’da kaydedilen 1,375 heyelan ölümünün 335’i Türkiye’de gerçekleşti. Bu veriler, Türkiye’nin Avrupa’da heyelan kaynaklı can kayıpları açısından en dikkat çekici ülkelerden biri olduğunu gösteriyor.

En belirgin değişim, otluk ve makilik alanlarda
Bu can kayıplarında önemli rol oynayan arazi değişimine dair makalede yayınlanan arazi değişim verileri ise oldukça çarpıcı. Veriler, Türkiye’de 1960-2019 yılları arasında dağlık alanlarda orman payının %13.6’dan %18.0’e yükseldiğini, ancak aynı dönemde kentsel alan payının yaklaşık 6.5 kat arttığını gösteriyor. En belirgin diğer bir dönüşüm ise biyoçeşitlilik açısından önemli bir yer tutan otluk ve makilik alanlardan meraya ve tarım alanına geçişlerde görülüyor. Başka bir deyişle, Türkiye’nin dağlık alanları yalnızca orman artışıyla değil, aynı zamanda güçlü ve çok yönlü insan baskısıyla yeniden şekilleniyor.

Araştırmanın bulguları, iklim değişikliğinin etkileri nedeniyle heyelanlarla ilgili tehlikelerin giderek artabileceğini de düşündürüyor. Küresel ölçekte değişen yağış rejimleri, daha kısa sürede daha yoğun yağışların görülmesine neden oluyor. Bu tür aşırı yağış olayları, özellikle insan müdahalesiyle zaten zayıflamış yamaçlarda heyelanları tetikleyen en önemli faktörlerden biri haline geliyor.

Son yıllarda dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan felaketler de bu eğilimi açıkça ortaya koyuyor. Güney Asya’da muson yağışlarının şiddetlenmesi, Latin Amerika’da tropikal fırtınalar ve Doğu Afrika’da artan aşırı yağış olayları, çok sayıda ölümcül heyelana da yol açıyor. Bu olaylar, insan kaynaklı arazi değişimlerinin iklim değişikliği ile bir araya geldiğinde, risklerin katladığını göstermesi açısından çok önemli.

İstanbul Teknik Üniversitesi Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü’nden iklim değişikliği uzmanı Prof. Dr. Ömer Lütfi Şen’e göre, iklim değişikliği ile birlikte yağış rejimlerinde gerçekleşebilecek önemli değişiklikler de belirsizliği artıran unsurlar arasında. “Gelecekte özellikle Türkiye’nin kuzeydoğusunda yağışların artması bekleniyor. Bu bölge zaten heyelanlara yatkın bir coğrafya. Yağış miktarındaki ve şiddetindeki artış, yamaç dengesini bozarak heyelan tehlikesini daha da artırabilir,” diyen Şen, iklim değişikliği kaynaklı risklerin azaltılması açısından bu gibi çalışmaların politika yapıcılar tarafından dikkate alınması gerektiğini vurguluyor.

‘‘YALNIZCA DOĞAL TEHLIKEYE DEĞİL, İNSAN İZLERİNE BAKMALI’’

Çalışmayı yürüten Ankara Üniversitesi’nden Dr. Seçkin Fidan, özellikle düşük gelirli ülkelerde arazi örtüsü değişiminin yaygın ve yoğun olduğunu tespit ettiklerini vurguluyor. Bu durumun, kırılgan topluluklardaki can kaybı riskini artırdığını aktaran Fidan, diğer yandan yüksek gelirli ülkelerde bile arazi örtüsü değişim oranı arttığında heyelanların etkisinin değişebildiğinin altını çiziyor. ‘‘Örneğin Fransa ve İsviçre karşılaştırması, ekonomik kapasitesi yüksek ülkelerde dahi dağlık alanlar üzerindeki insan etkisinin, heyelan ölümleri açısından fark yaratabildiğini gösteriyor. Nitekim, yüksek gelir grubunda yer alan İsviçre’de arazi örtüsü değişim oranının Fransa’ya kıyasla yaklaşık dört kat daha yüksek olduğunu, buna karşılık ölümcül heyelan ve heyelan kaynaklı ölüm yoğunluklarının da belirgin biçimde arttığını görüyoruz. Dolayısıyla afet riskini anlamak için yalnızca doğal tehlikeye değil, insanın peyzaj üzerindeki izine de bakmak gerekiyor.”

“SORUN SADECE YOKSULLUK DEĞİL, DEĞİŞİMİN HIZI”

Çalışmanın yazarlarından Viyana Üniversitesi’nden Dr. Uğur Öztürk ise, bulguların yalnızca ekonomik refah düzeyiyle de açıklanamayacağını vurguluyor.

“Yaptığımız değerlendirme, ölümcül heyelanları ve buna bağlı can kayıplarını belirleyen unsurun yalnızca ülkelerin refah düzeyi olmadığını, aynı zamanda dağlık peyzajlardaki değişimin hızı ve oranıyla da doğrudan bağlantılı olduğunu gösteriyor,’’ diyen Öztürk, bu müdahalelerin niteliğinin toplumsal dayanışma ve farkındalıkla desteklendiğinde, risklerin azaltılabileceğini söylüyor.

Öztürk’e göre Nepal, bu duruma iyi bir örnek. ‘‘Arazi örtüsü değişimi, nüfus artışı ve heyelan sayısı dikkate alındığında daha yüksek sayıda ve ölümle sonuçlanan heyelan vakaları beklenirken, Nepal’in yüksek gelirli ülkelerle benzer performans göstermesi dikkat çekici. Bu durum, acil durumlarda riskten kaçınma davranışları gibi bireysel ve toplumsal önlemlerin, afetlerin etkisini azaltmada önemli rol oynayabileceğini gösteriyor.”

Araştırma, Nepal örneğinde olduğu gibi, yalnızca fiziksel veya ekonomik koşulların değil; toplumsal farkındalık, risk algısı ve davranışların da afetlerin sonuçlarını belirlemede önemli rol oynadığını ortaya koyuyor.

ÖNLENEBİLİR KAYIPLAR

Araştırmanın ortaya koyduğu en önemli mesajlardan biri ise heyelanların tamamen “kaçınılmaz” olmaması. Doğa kaynaklı tehlikeler varlığını sürdürse de, bu tehlikelerin afete dönüşüp dönüşmemesi büyük ölçüde arazi kullanımı, planlama süreçleri ve risk yönetimi politikaları gibi süreçlerde alınan kararlara bağlı. Bu noktada da politika yapıcılar, yerel yönetimler, planlamacılar ve altyapı geliştiriciler kritik bir rol üstleniyor.

Arazi kullanımının sürdürülebilir şekilde planlanması, ormansızlaşmanın sınırlandırılması, riskli alanlarda yapılaşmanın kontrol altına alınması ve erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi gibi önlemler, heyelan kaynaklı can kayıplarını önemli ölçüde azaltacağı gibi, iklim değişikliğinin getirdiği belirsizliklere karşı riskleri de önemli ölçüde azaltacaktır.

Sonuç olarak, bu yeni çalışma özellikle kırılgan bölgelerde yaşayan milyonlarca insan için hayati bir gerçeği ortaya koymakta: Heyelan riskini belirleyen yalnızca doğa değil, aynı zamanda insanların doğayla kurduğu ilişki ve bu ilişkinin nasıl yönetildiği.

Kaynak Makale: Fidan, S., Görüm, T., Akbaş, A., Ekberzade, B., & Ozturk, U. Wealth and land-cover change govern landslide fatalities on world’s mountains. Sci. Adv.12,eaec2739(2026). DOI:10.1126/sciadv.aec2739
Araştırma Ekibi: Dr. Öğr. Üyesi Seçkin Fidan (Mimarlık ve Şehir Planlama Bölümü, Ankara Üniversitesi), Prof. Dr. Tolga Görüm (Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, Türkiye), Doç. Dr. Abdullah Akbaş (Coğrafya Bölümü, Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa, Türkiye), Dr. Bikem Ekberzade (Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, Türkiye) ve Dr. Uğur Öztürk (Department of Geography and Regional Research, University of Vienna, Vienna, Austria; Section of Seismic Hazard and Risk Dynamics, GFZ Helmholtz Centre for Geosciences, Potsdam, Germany).

Yazar Hakkında:

Dr. Bikem Ekberzade, araştırmalarını İstanbul Teknik Üniversitesi Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü’nde yürütmektedir ve European Geosciences Union (EGU) içinde 4 yıldır faaliyet gösteren Biyoçeşitlilik Eylem Grubu’nda yer alan 8 yer sistem bilimciden birisidir. Başlıca çalışma alanı, iklim değişikliğinin karasal ekosistemler, biyoçeşitlilik ve sistem kırılganlığı üzerindeki etkisidir.

Lisans eğitimini Boston Üniversitesi İşletme Fakültesi’nde (1989-1993), yüksek lisans eğitimini Boston Üniversitesi İletişim Fakültesi’nde (1995-1996) ve doktorasını İstanbul Teknik Üniversitesi Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü’nde (İTÜ-AYBE) (2019-2024) tamamlamıştır.

1993-2018 yılları arasında aralıksız olarak farklı uluslararası basın organizasyonlarında gazeteci olarak çoğunlukla çatışma bölgelerinden çalışmıştır. 2011 yılında Birleşmiş Milletler bünyesinde Irak’ta görev yapmıştır. Zorunlu göç üzerine iki kitabı, medya eleştirisi içeren bir kitabı vardır. Son kitabı ‘Standing Rock, Greed, Oil, and Lakota’s Struggle for Justice’, 2018 yılında Zed Books tarafından yayınlanmıştır. Bu kitap akabinde, aynı isimden yola çıkarak Açık Radyo’da beş yıl boyunca Dikilen Kaya programını sunmuştur. 2019 yılında hazırlamaya başladığı Entropi programı, Açık Radyo’da hali hazırda devam etmektedir.

2020 yılında kurulan Biyoçeşitlilik Eylem Grubu kapsamında Avrupa Birliği tarafından hazırlanan ancak kanunlaştırılması sürecinde aksamalar yaşanan Doğa Restorasyon Kanunu (Nature Restoration Law) konusunda AB parlamenterlerine bilimsel konularda aktif destek sunmuştur. Halihazırda çoklu jeotehlikeler ve bu tehlikeler üzerinde iklim değişikliğinin etkisi, ve tehlikelerin şiddet ve frekanslarındaki olası değişimi, farklı disiplinlerden uzman bir grup bilim insanı ile birlikte araştırmaktadır.

Uzmanlık Alanları: İklim değişikliği; Karasal ekosistemler; Biyoçeşitlilik; Sistem dinamikleri; Jeotehlikeler; İklim politikaları

İklim Masası Hakkında

İklim Masası, basına bilimsel temelli iklim haberleri servis etmek amacıyla kurulmuştur. İklim değişikliğini, ekonomiden tarıma, biyoçeşitliliğe etkilerinden toplumsal sonuçlarına, tüm yönleriyle ele almayı hedefleyen bir haber servisidir.

Bilim insanları tarafından İklim Masası için kaleme alınan haber metinleri, gazetecilere ve basın kuruluşlarına ücretsiz sunulur.

Gazeteciler, haberi hazırlayan bilim insanını ve İklim Masası’nı referans göstermek kaydıyla, metinlerin tamamını veya bir kısmını kullanabilir ve metinlerden alıntı yapabilir.

İklim Masası, iklim değişikliğiyle ilgili basında yer alan haberlerin nicelik, nitelik ve konu çeşitliliği bakımından gelişmesini hedefler. İklim değişikliği konusundaki çalışmaları daha görünür kılmayı, yeni araştırmalara ilham vermeyi ve iklim değişikliği konusunda üretilen akademik bilgiyi bir araya getirerek gazeteciler için güvenilir bir bilgi kaynağı oluşturmayı amaçlar.