Antalya’nın eski otogar çevresi ulaşım merkezinden yoğun bir ticaret ve yaya aksına dönüştü. Bölgenin değişimi bu haberde yer alıyor.
Antalya kent merkezinin son yarım yüzyıldaki dönüşümünü en belirgin biçimde gösteren bölgelerden biri eski otogar çevresi. Bugün yoğun ticaret, yaya ve araç hareketliliğinin görüldüğü alanda bir dönem şehirlerarası otobüsler kalkıyor, yolcular Türkiye’nin farklı kentlerine buradan uğurlanıyordu. Antalya eski otogar çevresi, otogarın 1996 yılında Kepez’e taşınmasından sonra ulaşım merkezi kimliğini büyük ölçüde kaybederken ticaret, alışveriş ve kent merkezi işlevlerinin ağırlık kazandığı bir bölgeye dönüştü.
Bugünkü alışveriş merkezinin bulunduğu alanın eski otogar olduğunu hatırlayan Antalyalılar açısından değişim yalnızca bir yapının yerine başka bir yapının yapılmasından ibaret değil. Şarampol, Tahılpazarı, Muratpaşa Camii, Kapalı Yol ve çevresindeki ticaret aksları da bu dönüşümden etkilendi.
Antalya’nın eski otogarı neredeydi?
Antalya Şehirlerarası Otobüs Terminali, 1953 ile 1996 yılları arasında bugünkü MarkAntalya alışveriş merkezinin bulunduğu alanda hizmet verdi.
Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ndeki Antalya Şehirlerarası Otobüs Terminali kaydına göre kentteki terminal 1953 öncesinde Kalekapısı bölgesinde bulunuyordu. 1953 yılında daha sonra “eski otogar” olarak anılacak merkeze taşındı ve burada kırk üç yıl hizmet verdi.
Antalya Büyükşehir Belediyesinin kent tarihine ilişkin yayınlarında da 1960’lı yıllardaki eski otobüs garajına ait fotoğraflar bulunuyor. Kentin 1972 yılına ait arşiv görüntülerinde de eski oto garajındaki otobüsler ve dönemin ulaşım yapısı görülebiliyor.
Eski otogar neden kentin bu kadar önemli bir noktasıydı?
Bugün Antalya’nın merkezi kabul edilen bölgelere oldukça yakın olan otogar, uzun yıllar kentin dış dünyayla kurduğu karayolu bağlantısının başlangıç ve bitiş noktalarından biriydi.
Kent dışından Antalya’ya otobüsle gelen yolcular doğrudan bugünkü Muratpaşa kent merkezine ulaşıyor, Antalya’dan ayrılanlar da aynı bölgeden yola çıkıyordu.
1990 yılında hazırlanan Kalekapısı ve Çevresi Kentsel Tasarım Yarışması’nın sınırlarının tarifinde eski otogar alanının kuzey sınırlarından biri olarak kullanılması, bölgenin kent merkezi içindeki konumunu da ortaya koyuyor. Aynı çalışmada Doğu Garajı ise ayrı bir alan olarak tanımlanıyor.
Eski Otogar ile Doğu Garajı aynı yer değil
Antalya’nın geçmiş ulaşım noktaları anlatılırken Eski Otogar ile Doğu Garajı zaman zaman birbirine karıştırılabiliyor.
Ancak bunlar iki farklı alan.
Eski Otogar, bugünkü MarkAntalya çevresinde şehirlerarası yolcu taşımacılığının yapıldığı terminaldi. Doğu Garajı ise kentin doğu ilçelerine ve şehir içi ulaşıma hizmet veren farklı bir ulaşım noktasıydı.
Şehir Plancıları Odasının Antalya kent merkezine ilişkin belgelerinde de “Eski Otogar Alanı” ile “Doğu Garajı Alanı” ayrı planlama bölgeleri olarak yer alıyor.
Dolayısıyla eski otogar çevresindeki dönüşüm değerlendirilirken iki bölgenin tarihinin birbirinden ayrılması gerekiyor.
Otogar 1996’da Kepez’e taşındı
Antalya’nın büyümesi eski terminalin kent merkezinin içinde kalmasına neden oldu.
Yeni şehirlerarası otogar için Kepez’in Yenidoğan Mahallesi’nde daha geniş bir alan oluşturuldu. Günümüzde kullanılan Antalya Şehirlerarası Otobüs Terminali 29 Ekim 1996 tarihinde hizmete açıldı.
Yeni terminalin Dumlupınar Bulvarı ve ana ulaşım güzergâhlarına yakın konumu, şehirlerarası otobüslerin Antalya’nın merkezindeki yoğun caddelere girmeden terminale ulaşabilmesini sağladı.
Bu taşınma aynı zamanda eski otogar çevresindeki gündelik yaşamı köklü biçimde değiştirdi.
Otobüsler gidince çevrenin işlevi de değişti
Bir otogar yalnızca peronlardan oluşmuyor.
Otobüs firmalarının yazıhaneleri, bekleyen yolcular, servis araçları ve gün boyunca süren yolcu hareketliliği çevrede ayrı bir ekonomik düzen oluşturuyor.
1996 yılına ait olduğu belirtilen eski otogar fotoğraflarında çok sayıda şehirlerarası otobüs ve otobüs firmasının tabelası görülüyor. Alanın çevresinde ise bugüne kıyasla daha düşük katlı ve seyrek bir kent dokusu dikkat çekiyor.
Otogarın Kepez’e taşınmasıyla şehirlerarası yolcu hareketliliği de bölgeden ayrıldı. Böylece eski otogar ve yakın çevresinin ulaşım merkezli ekonomik yapısı kademeli olarak değişmeye başladı.
Eski otogar alanı yıllarca Antalya’nın gündeminde kaldı
Otogarın taşınmasının ardından kent merkezinde oldukça değerli ve büyük bir alan boşaldı.
Bu alanın nasıl değerlendirileceği uzun yıllar Antalya’nın şehircilik tartışmalarından biri oldu.
Antalya Büyükşehir Belediyesinin 2006 yılı faaliyet raporunda eski otogar alanının 19 Eylül 2002 tarihinde kat karşılığı ihale edildiği, 23 Mart 2005 tarihinde yer tesliminin yapıldığı ve alanda otopark, alışveriş merkezi ile ofis katlarını içeren bir proje üzerinde çalışıldığı belirtiliyor.
2008 ve 2009 yılı belediye belgelerinde de eski otogar alanındaki inşaat çalışmalarının devam ettiği görülüyor.
Bu süreç, otogar alanının kamusal ulaşım işlevinden yoğun ticari kullanıma geçişindeki temel kırılma noktalarından birini oluşturdu.
2013’te eski otogar alanında yeni dönem başladı
Eski otogar alanındaki uzun proje ve inşaat sürecinin ardından bugünkü alışveriş merkezi 2013 yılında faaliyete geçti.
Dönemin haberlerine göre yapı 29 Ağustos 2013’te açıldı. Böylece yaklaşık on yedi yıl önce şehirlerarası otobüslerin ayrıldığı alan, bu kez büyük ölçekli ticaret ve alışveriş işleviyle yeniden yoğun insan hareketinin merkezi haline geldi.
İlginç olan, bölgenin kalabalık üretme özelliğinin tamamen kaybolmaması.
Geçmişte bu kalabalığı otobüsler ve şehirlerarası yolcular oluştururken bugün alışveriş, kent içi ulaşım ve çevredeki ticari faaliyetler oluşturuyor.
Şarampol Caddesi de aynı dönemde farklılaştı
Eski otogar alanının dönüşümü çevresindeki caddelerden bağımsız gerçekleşmedi.
Şarampol Caddesi ve devamındaki kent merkezi aksı da yıllar içinde yeniden düzenlendi. Antalya Büyükşehir Belediyesi belgelerinde Şarampol Caddesi Yayalaştırma Projesi için 2015 yılında imar planı değişiklikleri yapıldığı görülüyor.
Daha sonraki belediye meclisi belgelerinde projenin çevresel ve sosyal yaşam koşullarını iyileştirmeyi ve düzenlenmiş bir yaşam alanı oluşturmayı amaçladığı belirtiliyor.
Şarampol ile Kazım Özalp Caddesi’ndeki Kapalı Yol’un birbirine bağlanan yaya ve ticaret aksları haline gelmesi, eski otogar çevresinin araç ve terminal merkezli kullanımından yaya ve alışveriş merkezli kullanıma geçişini daha görünür hale getirdi.
Otogar çevresi bir ulaşım merkezi olmaktan tamamen çıktı mı?
Şehirlerarası ulaşım bölgeden ayrılmış olsa da eski otogar çevresi ulaşım açısından önemini tamamen kaybetmedi.
Bölge bugün de kent içi otobüs hatlarının geçtiği, tramvay ve yaya ulaşımının birbirine bağlandığı merkezi bir konumda bulunuyor.
Ancak ulaşımın niteliği değişmiş durumda.
Geçmişte çevrenin esas işlevlerinden biri Antalya’dan başka şehirlere yapılan yolculukları başlatmakken bugün bölge daha çok kent içindeki hareketliliğin parçalarından biri.
Şehirlerarası otobüslerin büyük araç ve yolcu hareketi Kepez’deki terminale taşınırken eski otogar çevresinde ticaret ve yaya yoğunluğu öne çıktı.
Düşük katlı kent dokusundan yoğun yapılaşmaya geçildi
Eski fotoğraflarla bugünkü bölge karşılaştırıldığında dikkat çeken değişimlerden biri yapılaşma ölçeği.
1990’ların otogar fotoğraflarında çevrede daha düşük katlı yapılar, geniş terminal alanı ve açık peronlar görülüyor. Bugün ise aynı alan ve yakın çevresi büyük ticari yapılar, apartmanlar, mağazalar ve yoğun ulaşım akslarıyla çevrili.
Bu değişim yalnızca eski otogar parselinde gerçekleşmedi.
Antalya’nın nüfusunun büyümesi ve kent merkezindeki arsa değerlerinin yükselmesi Tahılpazarı, Şarampol ve yakın mahallelerdeki yapı ve ticaret yoğunluğunu da artırdı.
Bölge böylece “kentin terminal çevresi” olmaktan çıkarak Antalya merkezindeki en yoğun ticaret bölgelerinden birine dönüştü.
Mahalle esnafı açısından da farklı bir dönem başladı
Eski otogarın bulunduğu yıllarda bölgedeki ekonomik hareketlilik büyük ölçüde yolcu trafiğiyle bağlantılıydı.
Terminalin taşınmasının ardından bu müşteri profili ortadan kalkarken kent içi alışverişe dayalı yeni bir ticaret düzeni oluştu.
Büyük ölçekli ticaret yapılarının ortaya çıkmasıyla birlikte bölgedeki geleneksel cadde esnafı açısından rekabet koşulları da değişti.
Şarampol’un yayalaştırılması ve kent merkezindeki alışveriş akslarının birbirine bağlanması ise sokak ticaretini farklı bir biçimde sürdürdü.
Dolayısıyla eski otogar çevresindeki değişimi “ticaret ortadan kalktı” şeklinde değil, ticaretin niteliği değişti şeklinde değerlendirmek daha doğru.
Eski otogardan bugüne ne kaldı?
Fiziksel anlamda eski terminalden bugüne ulaşan belirgin bir otogar yapısı bulunmuyor.
Bugün bölgeden geçen biri, geçmişini bilmiyorsa aynı noktada onlarca yıl şehirlerarası terminal bulunduğunu kolaylıkla fark etmeyebilir.
Ancak “Eski Otogar” ifadesi Antalyalıların kent tariflerinde yaşamaya devam ediyor.
Bir mekanın yapılarının ortadan kalkmasına rağmen adının kullanılmaya devam etmesi, kent hafızasının yalnızca fiziksel yapılardan oluşmadığını gösteriyor.
Otogardan başka şehre uğurlanan aile üyeleri, askerlik veya eğitim için yapılan yolculuklar, tatilden dönenler ve peronlarda bekleyen otobüsler farklı kuşakların kişisel hafızasında bölgeyi yaşamaya devam ettiriyor.
Eski otogar çevresindeki değişim Antalya’nın büyümesini anlatıyor
Antalya eski otogar çevresinin yaklaşık yetmiş yıllık hikâyesi aslında kentin büyüme hikâyesinin küçük bir özeti niteliğinde.
1953’te kent merkezinde hizmet vermeye başlayan terminal, Antalya’nın nüfusu ve ulaşım ihtiyacı arttıkça yetersiz kaldı. 1996’da şehirlerarası ulaşım Kepez’e taşındı. Ardından eski terminal alanı uzun bir planlama ve inşaat sürecine girdi ve 2013’ten itibaren ticari kullanımı öne çıkan yeni bir kent parçasına dönüştü.
Aynı dönemde Şarampol ve Kapalı Yol gibi çevredeki aksların yaya ve ticaret odaklı yeniden düzenlenmesi de bölgenin karakterini değiştirdi.
Bugün eski otogar çevresinde şehirlerarası otobüslerin yerini yoğun yaya trafiği, kent içi ulaşım ve ticaret almış durumda. Mekanın işlevi tamamen değişse de “Eski Otogar” adı, Antalya’nın kent belleğinde yaşamayı sürdürüyor.
