Antalya Uncalı Mahallesi’nin adı 1844 kayıtlarındaki Uncalı, Unculu ve Önceli Çiftliği’ne uzanıyor. Ayrıntılar bu haberde yer alıyor.
Antalya’nın Konyaaltı ilçesinde bugün apartmanlar, siteler, sağlık kuruluşları, parklar ve geniş caddelerle çevrili Uncalı Mahallesi, birkaç kuşak önce büyük ölçüde tarımsal alanların bulunduğu bir yerleşimdi. Mahallenin ismi ise modern kentleşmeden çok daha eskiye, Osmanlı dönemine kadar uzanıyor.
Paylaşılan görselde Uncalı adının bölgedeki un değirmenlerinden veya Yörük-Türkmen topluluklarından geldiği, “Önceli/Uncalı” biçimlerinden bugünkü haline dönüştüğü belirtiliyor. Yapılan kaynak taramasında bu anlatının bir bölümünün güçlü biçimde doğrulandığı, bir bölümünün ise kesin bir tarihsel belgeye dayanmadığı görülüyor.
En önemli belge 1844 tarihli Osmanlı temettuat kayıtları. Bu kayıtları inceleyen akademik araştırmada bölge açık biçimde “Uncalı Çiftliği (Unculu/Önceli)” adıyla yer alıyor. Dolayısıyla Uncalı, Unculu ve Önceli biçimlerinin 19’uncu yüzyıl kaynaklarında karşılığı bulunuyor. Buna karşılık ismin doğrudan un değirmenlerinden geldiğini veya Önceli adının belirli bir Yörük-Türkmen boyunu ifade ettiğini kesinleştiren birincil belgeye ulaşılamıyor.
Uncalı adı Osmanlı kayıtlarında geçiyor mu?
Evet.
Harran Üniversitesi öğretim üyesi Aylin Doğan’ın Başbakanlık Osmanlı Arşivindeki temettuat defterlerinden yararlanarak hazırladığı “19. Yüzyılda Antalya Kazasının Sosyo-Ekonomik Yapısının İncelenmesinde Temettuat Defterlerinin Katkısı” başlıklı akademik çalışmada, 1844 yılında Antalya kazasında bulunan çiftlikler tek tek sıralanıyor.
Listede altıncı sırada:
“Uncalı Çiftliği (Unculu/Önceli)”
yer alıyor. Araştırmanın dayandığı kayıtlar doğrudan Osmanlı arşivindeki temettuat defterlerinden oluşuyor.
Bu kayıt, Uncalı adının Cumhuriyet döneminde oluşturulmuş yeni bir mahalle adı olmadığını açık biçimde ortaya koyuyor.
Uncalı, Unculu ve Önceli aynı yer için mi kullanılmış?
1844 kayıtlarını inceleyen akademik çalışmada bu üç biçim aynı çiftliğin adı altında gösteriliyor:
Uncalı – Unculu – Önceli
Bu durum yer adının tarih içerisinde farklı yazılış ve söyleyiş biçimlerine sahip olduğunu gösteriyor.
Osmanlı dönemindeki yer adlarında yazımın bugünkü kadar standart olmaması, aynı yerleşimin farklı belgelerde farklı biçimlerde kaydedilebilmesine yol açabiliyordu.
Dolayısıyla bugünkü “Uncalı” biçiminin tarihsel olarak daha eski “Unculu” veya “Önceli” kullanımlarıyla bağlantılı olması mevcut belgelerle destekleniyor.
Ancak bu durum tek başına kelimenin etimolojik anlamını açıklamıyor.
Uncalı adı Yörük-Türkmen topluluğundan mı geliyor?
Paylaşılan görselde “Önceli” adının bölgeye yerleşen Yörük-Türkmen topluluklarıyla bağlantılı olduğu belirtiliyor.
2026 yılında yayımlanan bir yerel tarih yazısında da Osmanlı nüfus ve temettuat kayıtlarında Uncalı, Unculu ve Önceli biçimlerinin görüldüğü, özellikle Önceli adının Yörük-Türkmen geçmişiyle ilişkilendirildiği aktarılıyor.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor.
1844 temettuat kayıtlarını doğrudan inceleyen akademik çalışmada Uncalı Çiftliği’nin Unculu/Önceli olarak da adlandırıldığı doğrulanıyor, fakat araştırma bu isimleri belirli bir Yörük veya Türkmen boyuna bağlamıyor.
Bu nedenle “Uncalı kesin olarak bir Yörük-Türkmen boyunun adından geliyor” demek için mevcut belgeler yeterli değil.
Daha güvenilir ifade şu:
Uncalı’nın tarihsel adları arasında Önceli ve Unculu bulunuyor. Bu adların Yörük-Türkmen geçmişiyle bağlantılı olduğuna ilişkin yorumlar var ancak bu bağlantının kesinleşmesi için daha ayrıntılı tahrir, nüfus ve aşiret kayıtlarına ihtiyaç bulunuyor.
Un değirmenleri Uncalı’ya adını vermiş olabilir mi?
Mahallenin adına ilişkin bir diğer yaygın anlatı un ve değirmencilik üzerinden kuruluyor.
Yerel anlatıya göre bölge geçmişte tarım alanlarıyla çevriliydi ve çevre yerleşimlerde yetiştirilen tahıl burada işleniyordu. “Uncuların bulunduğu yer” veya “unun olduğu bölge” şeklindeki kullanımın zaman içerisinde Uncalı adına dönüşmüş olabileceği ileri sürülüyor.
Ancak ulaşılabilen 1844 temettuat araştırmasında Uncalı Çiftliği’nin adına yer verilmesine rağmen, çiftliğin isminin un değirmenlerinden kaynaklandığına ilişkin bir açıklama bulunmuyor.
Dolayısıyla değirmen anlatısı tarihsel olarak mümkün olsa da bugün için daha çok yerel sözlü tarih açıklaması niteliğinde.
Görseldeki “Osmanlı kayıtlarında un değirmenleri” ifadesi doğru mu?
Bu bölüm düzeltilmeye ihtiyaç duyuyor.
Osmanlı kayıtlarına dayanan akademik araştırma Uncalı Çiftliği’nin varlığını doğruluyor. Üstelik çiftlik Unculu ve Önceli isimleriyle birlikte kayda geçirilmiş durumda.
Ancak aynı akademik kaynak Uncalı adının ortaya çıkışını un değirmenlerine bağlamıyor.
Bu nedenle:
“Osmanlı kayıtlarında bölgedeki un değirmenleri nedeniyle Uncalı adı kullanılmıştır”
şeklindeki kesin bir ifade mevcut kaynaklarla desteklenmiyor.
Daha doğru yaklaşım, Uncalı adının en az 1844’te resmî kayıtlarda bulunduğunu, un ve değirmen bağlantısının ise sözlü tarih anlatılarından biri olduğunu belirtmek.
1844 yılında Uncalı bir mahalle değil çiftlikti
Bugünkü Uncalı Mahallesi’nin geçmişini anlamak açısından en dikkat çekici ayrıntılardan biri bu.
1844 tarihli temettuat defterlerinde Uncalı bir mahalle olarak değil çiftlik olarak kayıtlı.
Akademik çalışmada Antalya kazasında toplam on dört çiftliğin tespit edildiği, erişilebilen on üç çiftliğin ayrıntılı olarak değerlendirildiği belirtiliyor. Bunların arasında Hurma, Kundu, Kemerağzı ve Uncalı gibi bugün Antalya’nın kent dokusu içerisinde kalan yer adları bulunuyor.
Bu durum 19’uncu yüzyıl Antalya’sının bugünkü kent coğrafyasından ne kadar farklı olduğunu gösteriyor.
Bugün yoğun yerleşimlerin bulunduğu Konyaaltı’nın birçok noktası o dönemde çiftlik, köy veya tarımsal arazi niteliğindeydi.
Uncalı Çiftliği kime aitti?
1844 kayıtları bu konuda da açık bilgi veriyor.
Temettuat defterlerine dayanan akademik araştırmaya göre Uncalı Çiftliği, Antalya’nın Divanyeri Mahallesi’nde yaşayan Hacı Mehmed Ağa’ya aitti.
Hacı Mehmed Ağa aynı zamanda Köseler ve Leylek çiftliklerinin de sahibiydi. Araştırmada kendisinin Dergâh-ı Âli kapıcıbaşılarından olduğu ve farklı köylerde ortaklık ilişkilerinin bulunduğu belirtiliyor.
Ancak akademik çalışma, aynı isimdeki kişilerin karıştırılmaması gerektiğine özellikle dikkat çekiyor ve bu Hacı Mehmed Ağa’nın 19’uncu yüzyıl başlarında Teke’de etkili olan Tekelioğlu ailesindeki aynı adlı kişi olduğunu söylemek için yeterli kanıt bulunmadığını belirtiyor.
1873 yılında Uncalı artık köy olarak kayıtlarda
Uncalı’nın çiftlikten yerleşime dönüşümünü gösteren önemli belgelerden biri 1873 tarihli Konya Vilayet Salnamesi.
Suna & İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü tarafından yayımlanan akademik çalışmada, 1873 yılında Antalya kazasına bağlı köyler arasında Uncalı da bulunuyor.
Kayıtta Uncalı için:
17 hane
35 nüfus
bilgisi yer alıyor. Çalışmanın Osmanlı dönemindeki erkek nüfus kayıtları üzerinden ilerlediği dikkate alındığında bu sayının bugünkü anlamda toplam mahalle nüfusu gibi değerlendirilmemesi gerekiyor.
Yine de kayıt önemli bir değişime işaret ediyor.
1844’te “Uncalı Çiftliği” olan alan, 1873’te Uncalı köyü olarak idari kayıtlarda görülmeye başlıyor.
19’uncu yüzyılın başka kayıtlarında da Uncalı var
Uncalı adına Antalya şer’iyye sicillerine ilişkin akademik çalışmalarda da rastlanıyor.
Akdeniz Üniversitesi bünyesinde hazırlanan bir araştırmada Antalya kazasına bağlı köyler arasında:
Aşağı Karaman, Bıyıklı, Duraliler, Kızıllu, Uncalı ve Çakırlar
isimleri sayılıyor.
Böylece Uncalı’nın tarihsel varlığı yalnızca tek bir Osmanlı belgesine dayanmıyor.
Temettuat kayıtları, salnameler ve şer’iyye sicillerine dayanan çalışmalar, Uncalı adının 19’uncu yüzyıl Antalya coğrafyasında yerleşik bir isim olduğunu gösteriyor.
Uncalı 1918 yılında da çiftlik adı olarak kullanılıyordu
İsim Cumhuriyet’e yaklaşan yıllarda da yaşamaya devam etti.
Antalya’nın Birinci Dünya Savaşı dönemini ele alan tarih araştırmasında, 1918 yılında Tekirova ve Uncalı çiftliklerine ilişkin devlet yazışmalarından söz ediliyor. Osmanlı yönetiminin bölgede bazı çiftliklerin mülkiyet ve iskân durumuyla ilgili işlemler yürüttüğü kayıtlara yansıyor.
Bu belge, Uncalı adının 1844’ten Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına kadar çiftlik adı olarak kullanılmaya devam ettiğini gösteren başka bir tarihsel iz.
Cumhuriyet döneminde Uncalı Çiftliği ne oldu?
Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde bölgenin tarımsal kimliği devam etti.
Uncalı Çiftliği’nin daha sonraki geçmişinde Uluç ailesinin adı öne çıkıyor. Ailenin kendi kurumsal tarihçesine göre mübadele sonrasında Yunanistan’ın Serfice bölgesinden Antalya’ya gelen aile burada tarımsal faaliyete başladı.
Sedat Uluç’un tarım alanları ve narenciye bahçeleri oluşturduğu, daha sonra Aydın Uluç’un devraldığı Uluç Çiftliği’nin eski Uncalı Çiftliği olduğu belirtiliyor. Bölgedeki tarımsal faaliyetlerin 1980’lerde imar uygulamalarının başlamasıyla kademeli biçimde azaldığı aktarılıyor.
Bu bilgi bir aile şirketinin kendi tarihçesine dayanıyor ancak Uncalı’nın 20’nci yüzyıldaki tarımsal karakteriyle ilgili diğer yerel anlatılarla da örtüşüyor.
Uncalı’da eskiden ne yetiştiriliyordu?
Yakın dönem yerel tarih anlatılarında Uncalı ve çevresinin 1980’ler ve 1990’lara kadar narenciye bahçeleri, pamuk tarlaları ve diğer tarımsal alanlarla öne çıktığı belirtiliyor.
Bölgede pamuk dışında susam ve yer fıstığı yetiştirildiği, hayvancılık yapıldığı da aktarılıyor.
Uluç ailesinin tarihçesi de Uncalı Çiftliği’nin özellikle narenciye üretiminde kullanıldığını ve 1980’lerdeki imar uygulamalarına kadar tarımsal faaliyetlerin sürdüğünü belirtiyor.
Bugünün apartman ve site dokusu düşünüldüğünde bu değişim, Konyaaltı’nın son kırk yılda yaşadığı hızlı kentleşmeyi açık biçimde ortaya koyuyor.
“Uncu Ali” gerçekten yaşamış mıydı?
Uncalı adına ilişkin Antalya’da bilinen başka bir anlatı da “Uncu Ali” hikâyesi.
Bölgedeki bir parkın resmî adı dahi Uncu Ali Parkı.
Konyaaltı Belediyesinin kendi kayıtlarında Siteler Mahallesi, Uncalı Caddesi üzerinde bulunan yaklaşık dört bin yüz metrekarelik alan “Uncu Ali Parkı” olarak geçiyor. Belediye 2015 ve sonraki yıllarda park içerisinde ATM Park projesi de gerçekleştirdi.
Ancak parkın böyle adlandırılması, Uncalı isminin tarihsel olarak gerçekten “Uncu Ali” adlı bir kişiden geldiğini kanıtlamıyor.
Çünkü 1844 tarihli Osmanlı belgesinde bölgenin adı zaten Uncalı/Unculu/Önceli Çiftliği olarak kayıtlı. Ulaşılabilen akademik kaynaklarda ise ismin kaynağı olarak belirli bir “Uncu Ali” kişisine rastlanmıyor.
Bu nedenle Uncu Ali anlatısını doğrulanmış tarihsel kökenden çok kent folklorunun bir parçası olarak değerlendirmek daha doğru.
Önceli adı ne anlama geliyor?
Bu soru henüz kesin biçimde cevaplanabilmiş değil.
1844 kaydı Uncalı Çiftliği için Unculu/Önceli alternatiflerini açık biçimde veriyor. Ancak akademik çalışma Önceli kelimesinin anlamına veya hangi topluluğa dayandığına ilişkin etimolojik çözümleme yapmıyor.
Yerel tarih anlatılarında Önceli biçiminin Yörük-Türkmen topluluklarıyla ilişkilendirildiği görülüyor.
Fakat bu ilişkiyi kesinleştirmek için özellikle daha eski tahrir defterleri, aşiret kayıtları ve yer adı çalışmalarının karşılaştırılması gerekiyor.
Dolayısıyla paylaşılan görseldeki “Yörük-Türkmen boylarına atfen verilen isim” ifadesi bugün için kesinleşmiş bir tarihsel sonuç olarak değil, araştırılması gereken güçlü ihtimallerden biri olarak değerlendirilmeli.
Uncalı adı “un” kelimesinden mi geliyor?
Kelimenin bugünkü biçimi doğal olarak Türkçedeki “un” sözcüğünü çağrıştırıyor.
Bunun sonucunda bölgede değirmen bulunduğu, un ticareti yapıldığı veya “uncular” yaşadığı yönünde farklı açıklamalar ortaya çıkmış durumda.
Ancak tarih araştırmasında yalnızca kelime benzerliğinden hareket etmek yeterli değil.
1844 kaydındaki Unculu ve Önceli biçimleri, ismin tarih boyunca farklılaşmış olabileceğini gösteriyor. Bu nedenle bugünkü “Uncalı” adındaki “un” bölümünü doğrudan tahıl unuyla açıklamak için ek belgelere ihtiyaç bulunuyor.
Şimdilik en sağlam bilgi, kelimenin anlamından ziyade adın kendisinin Osmanlı döneminden beri kullanılıyor olması.
Uncalı ne zaman bugünkü kent mahallesine dönüştü?
Antalya’nın batıya doğru büyümesi özellikle 1980’lerden sonra hızlandı.
Konyaaltı kıyıları, Arapsuyu, Uncalı, Hurma ve çevresindeki eski kırsal alanlar giderek imara açıldı. Uncalı’da tarımsal üretimin yerini konut siteleri ve yeni kent dokusu almaya başladı.
Bugün belediye kayıtlarında Uncalı, Konyaaltı’nın resmî mahallelerinden biri olarak yer alıyor. Konyaaltı Belediyesi 2025 yılında Uncalı Mahallesi muhtarlığını ve mahalledeki pazar yerini güncel hizmet kayıtlarında da kullanıyor.
Mahallede 2019 yılında açılan Uncalı Açık Semt Pazarı ise dört bin iki yüz bir metrekarelik alanda iki yüzden fazla pazarcı ve üretici için planlandı.
Uncalı’da tarımsal geçmişten ne kaldı?
Bugün Uncalı’nın büyük bölümünde eski çiftlik peyzajını görmek zor.
Çiftlikler, pamuk tarlaları ve narenciye bahçelerinin yerini apartmanlar, siteler ve yollar aldı.
Buna rağmen mahalle ve çevresindeki yer adları geçmişin bazı izlerini yaşatıyor.
Uncalı Caddesi, Uncalı Kent Mezarlığı ve Uncalı Mahallesi bunların başında geliyor. Antalya Büyükşehir Belediyesinin uzun yıllardır kullandığı resmî kayıtlarda da Uncalı Kent Mezarlığı aynı adla yer alıyor.
Böylece eski çiftliğin adı, fiziksel çiftlik ortadan kalktıktan sonra da Antalya’nın kent haritasında varlığını sürdürüyor.
Görseldeki bilgi ne kadar doğru?
Paylaşılan görseldeki anlatıyı kaynaklarla karşılaştırdığımızda üç ayrı sonuç ortaya çıkıyor.
“Uncalı adı Osmanlı dönemine dayanıyor” bilgisi doğru.
1844 tarihli temettuat kayıtlarında Uncalı Çiftliği açık biçimde bulunuyor.
“Önceli/Uncalı gibi farklı biçimleri vardı” bilgisi doğru.
Akademik çalışmada çiftlik “Uncalı Çiftliği (Unculu/Önceli)” olarak kaydediliyor.
“İsim un değirmenlerinden veya Yörük-Türkmen boylarından kesin olarak geliyor” bölümü ise henüz kanıtlanmış değil.
Bunlar yerel tarih içerisinde aktarılan açıklamalar ancak mevcut birincil belgeler isim değişiminin etimolojik nedenini doğrudan vermiyor.
Antalya Uncalı Mahallesi’nin adı nereden geliyor?
Ulaşılabilen tarihsel belgeler, Uncalı’nın isim hikâyesinin en az 19’uncu yüzyılın ilk yarısına kadar güvenle izlenebildiğini gösteriyor.
1844 tarihli Osmanlı temettuat kayıtlarında bölge “Uncalı Çiftliği (Unculu/Önceli)” adıyla bulunuyor ve çiftliğin Antalya Divanyeri Mahallesi’nde yaşayan Hacı Mehmed Ağa’ya ait olduğu belirtiliyor.
1873 tarihli Konya Vilayet Salnamesinde ise artık Uncalı köyü görülüyor. Kayıtta 17 hane ve 35 nüfus bilgisi bulunuyor.
Bu nedenle Uncalı adının modern Konyaaltı’nın oluşumundan çok daha eski olduğu kesin.
Buna karşılık adın neden “Uncalı” olduğu konusunda henüz tek ve tartışmasız bir açıklama yok. Bölgedeki un ve değirmen faaliyetlerinden geldiği yönünde sözlü anlatılar bulunuyor. “Önceli” biçiminin Yörük-Türkmen geçmişiyle bağlantılı olabileceği de öne sürülüyor. Ancak bunlardan herhangi birini kesin köken olarak gösterecek bir belgeye erişilemiyor.
Bugün için en güvenilir tarihsel sonuç şöyle özetlenebilir:
Uncalı Mahallesi’nin adı en az 1844’ten beri belgelenen Uncalı/Unculu/Önceli Çiftliği’nden geliyor. Çiftlik daha sonra köye, tarımsal yerleşime ve Antalya’nın hızlı kentleşmesiyle bugünkü mahalleye dönüştü. İsmin un değirmenlerinden mi, eski bir topluluk adından mı yoksa başka bir yerel kullanımdan mı türediği ise yeni arşiv belgeleri bulunmadıkça kesin olarak söylenemiyor.
