Türkiye COP31'de iklim finansmanı için ‘‘köprü’’ kuracak

Prof. Dr. Ayşe Uyduranoğlu- İklim Masası

COP31 ev sahibi Türkiye, iklim dostu projeleri finansmanla buluşturmayı hedefleyen İklim Uygulama Köprüsü’nü zirvenin gündemine taşıyacak. Girişimi değerlendiren Prof. Dr. Ayşe Uyduranoğlu, yatırımların çevreye gerçek katkısını değerlendiren Yeşil Taksonomilerin, Köprü’nün başarısında kilit rol oynayacağını söylüyor. Kısa süre önce yayımlanan BM Emisyon Açığı Raporu, 1,5°C sınırının aşılmasının kaçınılmaz olduğunu ortaya koymuş, bu sınıra yeniden dönebilmek için küresel emisyonların 2035’e kadar 2025 seviyelerine kıyasla %45 azaltılması gerektiğini göstermişti. Uyduranoğlu’na göre bu tablo, iklim finansmanının en fazla çevresel fayda sağlayacak yatırımlara yönlendirilmesini daha da kritik hale getiriyor.

İklim Konferansı olarak bilinen COP 31, 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’da düzenleniyor. Öne çıkan müzakere konularından biri de ev sahibi Türkiye’nin geliştirdiği İklim Uygulama Köprüsü olacak.

İklim Uygulama Köprüsü’nün temel amacı, iklim dostu projeler geliştirmeyi planlayan fakat finansman ihtiyacı olan kurumları, kredi veren kuruluşlar ile bir araya getiren bir piyasa oluşturmak. Nitekim dünya genelinde yaşanan gelişmeler, başta Paris Anlaşması’nın küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlama hedefi olmak üzere, iklim hedeflerine ulaşmaya yönelik çabaların yetersiz kaldığını gösteriyor. Türkiye’nin önerdiği İklim Uygulama Köprüsü, iklime azami fayda sağlayacak projeleri, finansmanla buluşturarak, bu çabalara önemli bir katkı sunabilir.

Çevreye katkısı en yüksek projeleri belirlemede, Türkiye’de de 24 Eylül 2026’da yürürlüğe giren Yeşil Taksonomiler önemli rol oynayacağını söyleyebiliriz. İklim hedeflerine ulaşılmasında etkin bir rol oynamanın yanı sıra, farklı çevre sorunlarını da dikkate alan bütüncül bir yaklaşım ile geliştirilen Yeşil Taksonomiler, yatırımcılar ile finans kuruluşları arasında önemli bir köprü inşa edecek.

İKLİM UYGULAMA KÖPRÜSÜ, PROJELERİ FİNANSMANLA BULUŞTURACAK

Hükümetlerin, özel sektörün ve uluslararası finansman kuruluşlarının sağladığı finansman kaynaklarından meydana gelen iklim finansmanı, COP31’in en önemli müzakere konularından biri olacak. Türkiye de bu çerçevede İklim Uygulama Köprüsü’nü gündeme getirecek.

İklim Uygulama Köprüsü ilk olarak 9 Haziran 2026’da, Bonn İklim Değişikliği Konferansı’nda kamuoyuna duyurulmuştu. 25 Eylül’de ise New York BM Genel Merkezi’nde yapılan açıklamada, Etiyopya, Endonezya, Fiji, Özbekistan ve Pakistan, programdan faydalanacak pilot ülkeler olarak duyuruldu.

İklim hedefleri ile uygulanabilir iklim projeleri arasındaki mesafeyi azaltmayı hedefleyen bu köprü, proje sahiplerinin gerekli finansman kaynaklarına zaman kaybetmeden erişimini kolaylaştıracak. Bu finansman kaynakları özellikle gelişen veya kırılgan ülkeler için çok önemli.

YEŞİL TAKSONOMİ, FİNANSMANIN DOĞRU PROJELERE YÖNELMESİNİ SAĞLAYACAK

Finansman kuruluşlarının en önemli beklentilerinden biri, finansal destek sağladıkları projelerin, iklimin iyileştirilmesine ve yeşil dönüşüme gerçekten katkı sağlaması. Çünkü finansal kaynakların daha etkin projelere yönlendirilmesi, iklimin iyileştirilmesinde belirlenen hedeflere daha hızlı ulaşılmasını sağlar. Bu nedenle, geliştirilecek projelerin gerçekten iklim dostu olup olmadığını belirlemek için kullanılacak ortak bir kılavuzun benimsenmesi gerekir. Yeşil Taksonomi, hem projeleri geliştirenler hem de projelere finansal kaynak sağlayanlar için işte böyle bir ortak kılavuz ve sınıflandırma aracı işlevi görüyor.

EYLÜL’DE TÜRKİYE’DE DE YÜRÜRLÜĞE GİRDİ

Türkiye de Avrupa Birliği’nden sonra Yeşil Taksonomi geliştiren ülkelerden biri. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesinde bulunan İklim Değişikliği Başkanlığı’nın hazırladığı Yeşil Taksonomi Yönetmeliği, 24 Eylül 2026 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

ÇEVRE İÇİN ALTI ÖNCELİK BELİRLENDİ

Bu Yönetmelik kapsamına, tarım ve turizm sektörü ile birlikte 16 sektör ve 137 ekonomik faaliyet dahil edildi ve çevre ile ilgili altı hedef belirlendi:

Sera gazı azaltımı,

İklim uyumu,

Su ve deniz kaynaklarının korunması,

Döngüsel ekonomiye geçiş,

Kirliliğin önlenmesi ve kontrolü,

Biyoçeşitliliğin ve ekosistemlerin korunması.

Planlanan bir projenin Yeşil Taksonomi’ye uygun olup olmadığına karar vermek için ise üç asgari koşul aranacak:

Önemli katkı: Geliştirilecek projenin, çevreye dair altı hedeften birine önemli ölçüde katkıda bulunması gerekiyor.

Önemli zarar vermeme: Projenin, katkıda bulunduğu hedef dışındaki diğer beş hedeften herhangi birine ciddi zarar vermemesi gerekiyor.

Asgari sosyal koruma: Projenin geliştirilmesinde, insanlar için uluslararası asgari sosyal koruma kurallarına uyulması gerekir.

YEŞİL TAKSONOMİ, İKLİM UYGULAMA KÖPRÜSÜ İÇİN KİLİT ÖNEMDE

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 3. Maddesi, iklim değişikliği ile mücadelede uygulanacak politikaların maliyet etkin olarak küresel faydaya azami katkı sağlaması gerektiği vurgular. İklim dostu projelere sağlanacak finansal kaynakları veren kuruluşların da seçici olmaları, kaynaklarını, en fazla etkiyi sağlayacak projelere yönlendirmeleri gerekir. Bu nedenle, İklim Uygulama Köprüsü’nün amacına ulaşmasında ve projelerin daha etkin olacak şekilde hazırlanmasında Yeşil Taksonomilerin rolü büyük olacak.

EMİSYONLARIN BÜYÜK HIZLA AZALTILMASI GEREKİYOR

Son dönemde yayınlanan raporlar, emisyonların hızla azaltılması için her türlü girişimin önemini ve aciliyetini ortaya koyuyor.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) kısa süre önce yayınladığı Emisyon Açığı Raporu, küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlamanın artık imkansız hale geldiğine dikkat çekiyordu. Rapora göre bu limit aşımının süresini ve yaratacağı etkileri kısıtlamak için emisyonların ivedilikle azaltılmasına ihtiyaç var. Üstelik dünya genelinde yeterli çaba gösterildiği takdirde, 1,5°C patikasına geri dönmek mümkün. Bunun için küresel sera gazı emisyonlarının 2030’a kadar 2025 seviyelerine kıyasla %18, 2035’e kadar %45 ve 2040’a kadar %69 oranında azaltılması gerekiyor. Fakat ülkelerin üçte ikisinin benimsediği Ulusal Katkı Beyanları’ndaki hedeflere ulaşılsa bile, emisyonlar 2030 yılında 2025 yılına kıyasla %5 ila 8 arasında, 2035’e kadar ise %11 ila 15 arasında azalabiliyor. Bu durum, benimsenen hedefler ile atılacak adımlar arasında daha fazla vakit kaybetmeden bir köprü kurulması gerektiğine işaret ediyor.

0,5 DERECELİK FARK, MİLYONLARCA İNSANI ETKİLİYOR

Londra Ekonomi Okulu bünyesine bulunan Grantham Araştırma Merkezi’nin 2022 yılında yayımladığı rapor, 1,5 ve iki derece sıcaklık artışının etkilerini inceleyen birçok araştırmayı bir araya getirerek, sadece 0,5 derecelik artışın etkilerinin nasıl değişebileceğini gösterdi.

Gıda sistemlerinden örnek verecek olursak, sıcaklıkların 1,5 derece artması durumunda, kuraklık riskinin olduğu bölgelerde 10 yılda bir ortaya çıkan tarımsal ve ekolojik kuraklığın, her 5 senede bir yaşanma ihtimali beliriyor. Bu nedenle gerçekleşen düşük üretimin, 32 ila 36 milyon insanı etkileyeceği hesaplanıyor.

Sıcaklık artışı iki derece ulaşırsa, olayın gerçekleşme sıklığı dört yılda bire düşüyor. Buna bağlı olarak daha düşük tarımsal üretimden etkilenen nüfus, 330 ila 396 milyona yükseliyor.

Bir diğer tahmin ise su kıtlığına ilişkin: Sıcaklıkların 1,5 derece arttığı durumda, 496 milyonun insanın su stresinden etkileneceği öngörülüyor. Sıcaklık artışı iki dereceye çıktığında, bu sayı yaklaşık 586 milyona yükseliyor.

KÜRESEL EKONOMİNİN YÜZDE 5 İLA 20’Sİ RİSK ALTINDA

İklim değişikliği etkilerinin daha sık ve şiddetli yaşanması, dünya ekonomileri için de tehdit oluşturuyor. Londra Ekonomi Okulu’ndan Nicholas Stern ve ekibinin yaptığı araştırmaya göre iklim değişikliğine karşı önlem alınmaması, her yıl küresel ekonominin %5’ine karşılık gelen maddi kayıplara neden olabilir. Risklerin daha ayrıntılı ve kapsamlı olarak dikkate alınması halinde ise kayıplar %20’lere ulaşabilir.

2024’te yapılan bir başka araştırma ise tarihsel karbon emisyonlarının önümüzdeki 26 yıl içinde dünya ekonomilerinin %19’una denk gelen bir kayba neden olabileceği sonucuna varıyor. Emisyonlarda azalma olmaması halinde bu kayıpların yüzyıl sonunda %60’a ulaşacağını tahmin ediyor.

Tüm bu veriler, sıcaklık artışını sınırlandırmanın ve iklim değişikliği etkilerini kontrol altında tutmanın ne kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor.

YAZAR HAKKINDA

Prof. Dr. Ayşe Uyduranoğlu, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nden mezun olmuş ve doktorasını İngiltere’nin Exeter Üniversitesi’nde yapmıştır.

İlgi alanı Çevre Ekonomisi olup bu alanda iklim değişikliği, çevre vergileri, özellikle karbon vergisi, emisyon ticareti, Avrupa Birliği iklim politikaları, sürdürülebilir enerji, ulaşım ve su politikaları konularında çalışmaktadır. Bu konularda önde gelen uluslararası ve ulusal dergilerde yayınları bulunmaktadır. Çevre konularında kitap bölümleri vardır ve İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınevi tarafından basılan “Developing Sustainability” kitabının editörlerindendir. WWF Türkiye tarafından yayımlanan “Türkiye’nin Su Riskleri” başlıklı raporun ortak yazarıdır.

2022 yılında Hazine ve Maliye Bakanlığı Vergi Konseyi Çalışma Grubu üyesi olarak yeşil vergileme konusunda çalışmıştır. Yeşil Gazete’de çevre ve edebiyat konularında gönüllü olarak yazmaktadır. 2000 yılından bu yana İstanbul Bilgi Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nde öğretim üyesi olarak çalışmakta ve 2010 -2023 yılları arasında aynı üniversitenin Çevre, Enerji ve Sürdürülebilirlik Uygulama ve Araştırma Merkezi’nin müdürlüğünü yapmıştır.

Uzmanlık Alanları: Karbon Fiyatlandırması, Yeşil Vergiler, Yeşil Mutabakat, Sürdürülebilir Ulaşım, Enerji ve Su Politikaları

İKLİM MASASI HAKKINDA

İklim Masası, iklim değişikliğiyle ilgili güvenilir bilgileri kamuoyunda yaygınlaştırmayı hedefleyen ücretsiz bir haber servisidir. Yazarları, haberleştirdikleri konularda uzmanlığı bulunan bilim insanlarıdır. İklim Masası’nın paylaştığı haberler, haberi yazan bilim insanını referans göstermek kaydıyla, kısmen veya tamamen paylaşılabilir veya alıntılanabilir. Kısmen paylaşıldığı durumlarda, bütünün anlamından koparılarak veya çarpıtılarak gerçek dışı bilimsel veya siyasi bir anlam çıkarılamaz.